بيان آيات بعد از آنكه كفار را به عذاب دنيوى و سپس به عذاب اخروى انذار و تهديد كرد و در عذاب دنيوى به ماجراى قوم فرعون تمثل جست كه موسى از طرف پروردگارش به رسالت به سويشان گسيل شد ، و مردم او را تكذيب كردند ، و در نتيجه غرق گشته و منقرض شدند ، اينك در اين آيات به عذاب اخروى آنان پرداخته ، و انكار معاد را از ايشان حكايت مىكند كه معتقد بودند به اينكه بعد از مرگ اولى ديگر حياتى نيست ، و آن گاه بر اثبات معاد احتجاج مىكند و برهان اقامه مىنمايد ، و سپس به پاره اى از عذابهاى آخرت كه به زودى مجرمين بدان مبتلا مىشوند و نيز به پاره اى از نعمتهاى دائمى كه متقين به آن مىرسند اشاره مىكند ، و در اينجاست كه سوره با تذكر همان مطلبى كه با آن آغاز شده بود يعنى نزول كتاب به منظور تذكر خلق و دستور به انتظار كشيدن رسول خدا ( ص ) خاتمه مىيابد . * ( « إِنَّ هؤُلاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الأُولى وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ » ) * در اين آيه به آغاز كلام كه مىفرمود : « بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ » بازگشت شده . و اشاره « هؤلاء » اشاره به قريش و ساير اعراب وثنى مسلك و منكرين معاد است . و اين كه گفتند : * ( « إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الأُولى » ) * منظورشان از آن اين است كه بعد از مرگ زندگى ديگرى نيست ، و معلوم است كه لازمه نبودن زندگى بعد از مردن نبودن معاد است ، به دليل اينكه بعد از آنكه گفتند چيزى ما وراى مرگ اولمان نيست اضافه كردند * ( « وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ » ) * يعنى ما مبعوث نخواهيم گرديد ، هم چنان كه در كشاف گفته : وقتى گفته مىشود « أنشر اللَّه الموتى و نشرهم » معنايش اين است كه خداوند مردگان را مبعوث كرد . پس اينكه گفتند : * ( « إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الأُولى » ) * ضمير « هى » در آن ضمير عاقبت و نهايت است ، و معنايش اين است كه عاقبت امر ما و نهايت وجود و حيات ما نيست مگر همان مرگ اولمان كه با آن مرگ نابود مىشويم ، و ديگر بعد از آن ابدا حياتى نخواهيم داشت . و در اينكه چرا در آيه شريفه « موت » را مقيد به كلمه « اولى » كرده ، بعضى از

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 279 .