مفسرين « 1 » چنين توجيه كرده‌اند كه قيد مزبور احترازى نيست ، يعنى نمىخواهد در مقابل موتهاى ديگر موت اول را اثبات ، و بقيه را نفى كند ، چون هيچ ملازمه اى بين موت اول و موت ديگر يا بين موت اول و موت دوم نيست ، چون ممكن است موت اول باشد ، و اين موت ، دومى نداشته باشد و در مقابلش موت ديگرى نباشد . در اين بين وجه ديگرى هست كه آن را زمخشرى در كشاف آورده ، مىگويد : حال اگر بگويى نزاع بين دين توحيد و كيش وثنيت بر سر حيات دوم يعنى حيات بعد از مرگ بود ، نه در باره مرگ دوم ، تا آنها بگويند غير از مرگ اول ديگر چيزى نيست ، با اينكه بايد گفته باشند غير از حيات اول حياتى ديگر نيست ، و ما بعد از حيات اول ديگر مبعوث نمىشويم ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن مرام آنها را همين طور حكايت كرده و فرموده : « إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ » « 2 » . و خلاصه اشكال اين شد كه معناى * ( « مَوْتَتُنَا الأُولى » ) * چيست ، مگر بحث در اين بود كه ما مرگ ديگرى هم داريم ، تا بگويند : نه همان مرگ اولى است و لا غير ؟ در پاسخ مىگويم : - و اللَّه الموفق للصواب - معنايش اين است كه همانطور كه قبلا مرگى داشتيد و به دنبال آن حياتى باز هم مرگى در پى داريد و به دنبالش حياتى ، هم چنان كه در آيه « وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ » « 3 » به اين معنا است مشركين هم كه منكر معادند گفته‌اند : « نه غير از مرگ اولى چيزى نيست » . و منظورشان اين است كه مرگى كه دنبالش حياتى باشد غير از همان مرگ اولى كه به دنبالش زندگى دنيا قرار دارد نيست ، ديگر چنين مرگى در پى نداريم ، مرگى كه در پى داريم مرگى است كه دنبالش حيات نيست ، در نتيجه اين آيه همان مطلبى را بيان مىكند كه آيه : « إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا » آن را بيان مىكرد . اين بود گفتار زمخشرى در كشاف « 4 » . ممكن هم هست ما آيه را به وجه سومى توجيه كنيم ، و بگوييم : اين گفتار مشركين بعد از شنيدن آيه « قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ . . . » بوده كه در تفسير آن گفتيم كه منظور از اماته اول ، مرگ بعد از زندگى دنيا است ، و مراد از اماته دوم مرگ بعد از زندگى برزخ است ، و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 126 . ( 2 ) غير از اين زندگى دنيا ديگر زندگى نيست و ما مبعوث شدنى نيستيم . سوره انعام ، آيه 30 . ( 3 ) شما مردگانى بوديد ، خدا زنده تان كرد ، سپس شما را مىميراند و باز زنده مىكند . سوره بقره ، آيه 28 . ( 4 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 279 .