بيان آيات بعد از آنكه در آيات قبل فرمود : قرآن كتابى است مبين كه در بهترين شب بر رسول خدا ( ص ) نازل شد ، تا رحمت خدا و انذارى از سوى وى باشد ، اينك در اين آيات ارتياب و ترديد مشركين را در حقانيت قرآن يادآور شده تهديدشان مىكند به عذاب دنيا و عذاب روز قيامت ، و به همين منظور داستان فرستادن موسى به سوى فرعون را برايشان مثل مىآورد كه فرعون و قومش او را تكذيب كردند و خداى تعالى غرقشان كرد . و اين قصه خالى از اين اشاره نيست كه خداى تعالى به زودى با بيرون كردن ياغيان قريش از مكه ، رسولش و مؤمنين را از شر آنها نجات مىدهد ، و سپس سران قريش را كه به تعقيب رسول خدا ( ص ) و مؤمنين برمىخيزند هلاك مىنمايد . * ( « بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ » ) * ضمير جمع « هم » به قوم رسول خدا ( ص ) برمىگردد ، يعنى مردمى كه معاصر آن جناب بودند . و كلمه « بل » اعراض از مطلبى است كه حذف شده ، مطلبى كه سياق قبلى مىفهماند چيست ، و تقديرش اين است كه « ايشان با اين حرفها ، يعنى رسالت رسول و اوصاف كتابى كه بر او نازل شده صاحب يقين و داراى ايمان نمىشوند ، بلكه هم چنان در شك و ريب مىمانند ، و سرگرم بازى با اشتغالات دنيوى خود هستند » . اين نظريه ما بود در معناى « بل » ، ولى زمخشرى گفته : اين كلمه اعراض از جمله * ( « إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ » ) * است « 1 » . * ( « فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ يَغْشَى النَّاسَ » ) * كلمه * ( « فَارْتَقِبْ » ) * امر از باب « ارتقاب » است ، و ارتقاب به معناى انتظار است . مىفرمايد : منتظر روزى باش كه آسمان دودى آشكار بياورد . و اين تهديدى است به عذابى كه از هر سو مردم را فرا مىگيرد . مفسرين در اينكه منظور از اين عذاب چيست اختلاف كرده‌اند : بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد همان قحطى است كه اهل مكه بدان مبتلا شدند ، چون بعد از

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 272 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 117 .