« وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْه الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِه فُؤادَكَ وَرَتَّلْناه تَرْتِيلًا » « 1 » كه از ظاهر آن دو برمىآيد قرآن به تدريج نازل شده ، و آياتى ديگر مؤيد آن است ، مانند آيه « فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ » « 2 » و آيه « وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ » « 3 » و نيز آياتى ديگر و همچنين روايات بسيارى كه متضمن شان نزول آيات است . براى اينكه ممكن است بگوييم كه قرآن كريم دو نوبت نازل شده ، بار اول تمامى آن در يك نوبت ، و اين در ماه رمضان و در شب قدر كه يكى از شبهاى رمضان است . و بار دوم ، به تدريج و قسمت قسمت در طول بيست و سه سال نبوت و دعوت رسول خدا ( ص ) . و ليكن مطلبى كه سزاوار نيست در آن ترديد شود اين است كه قرآن كريم كه مركب از سوره ها و آياتى است ، با اختلافى كه بر حسب موارد شخصى و جزئى نزولش در سياق آن هست ، با اين احتمال كه يك دفعه نازل شده باشد سازگار نيست ، براى اينكه آياتى كه در باره وقايع شخصى و حوادث جزئى نازل شده ، ارتباط كامل با زمان و مكان و اشخاص و احوال خاصه اى دارد كه در باره آن اشخاص و آن احوال و در آن زمان و مكان نازل شده ، و معلوم است كه چنين آياتى صادق و درست درنمىآيد ، مگر آنكه زمان و مكانش برسد ، و واقعه اى كه در باره اش نازل شده رخ بدهد ، به طورى كه اگر از آن زمانها و مكانها و وقايع خاصه صرفنظر شود ، و فرض شود كه قرآن يك باره نازل شده ، آن وقت قهرا موارد آن آيات حذف مىشود ، و ديگر بر آنها تطبيق نمىكند ، پس ممكن نيست احتمال بدهيم كه قرآن كريم به همين هيئت كه هست دو بار نازل شده يك بار دفعة و يك جا ، و بار ديگر به تدريج . پس اگر بخواهيم بگوييم دو بار نازل شده ، لازم مىشود كه قائل به فرق بين اين دو دفعه به اجمال و تفصيل بشويم ، همان اجمال و تفصيلى كه آيه شريفه « كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُه ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ » « 4 » و آيه

--> ( 1 ) آنها كه كافر شدند گفتند : چرا قرآن يكباره بر او نازل نشد . آرى ، نازل نشد تا ما به اين وسيله دلت را آرامش دهيم ، و به تدريج برايت بخوانيم . سوره فرقان ، آيه 32 . ( 2 ) سوره محمد ، آيه 20 . ( 3 ) سوره توبه ، آيه 127 . ( 4 ) كتابى كه آياتش نخست در هم فشرده بود ، و سپس از ناحيه خداى حكيم خبير قسمت قسمت شده است . سوره هود ، آيه 1 .