* ( « وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِه الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ » ) * سياق اين آيه سياق عموم است ، در نتيجه مراد از جمله * ( « الَّذِينَ يَدْعُونَ » ) * ، « الذين يعبدون » است ، يعنى كسانى كه به جاى خدا چيزهايى را مىپرستيدند ، پس غير از خدا هيچ معبودى مالك شفاعت نيست ، نه ملائكه ، و نه جن ، و نه بشر ، و نه هيچ معبودى ديگر . و مراد از كلمه « حق » در اينجا دين توحيد ، و مراد از « شهادت به حق » اعتراف به آن دين است . و مراد از جمله * ( « وَهُمْ يَعْلَمُونَ » ) * از آنجا كه علم ، مطلق آمده آگاهى به حقيقت حال كسى است كه مىخواهند برايش شفاعت كنند . پس تنها كسى مىتواند شفاعت كند كه معترف به توحيد باشد . و نيز بر حقيقت حال و حقيقت اعمال كسى كه مىخواهد شفاعتش كند واقف باشد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً » « 1 » و وقتى حال شفعاء چنين باشد ، معلوم است كه مالك چنين شفاعتى نخواهند بود مگر بعد از شهادت به حق ، پس جز اهل توحيد را نمىتوانند شفاعت كنند ، هم چنان كه قرآن كريم فرموده : « وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى » . و اين آيه شريفه تصريح دارد بر اينكه شفاعتى در كار هست . * ( « وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّه فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ » ) * يعنى اگر از آنان بپرسى چه كسى خلقشان كرده هر آينه خواهند گفت « اللَّه » پس از راه حق به كجا منحرف مىشوند ، به سوى باطل كه همان مسلك شرك است . چون مشركين اعتراف دارند به اينكه جز ذات اللَّه تعالى هيچ خالقى ديگر نيست ، و از سوى ديگر از آنجا كه تدبير كه همان ملاك ربوبيت است منفك و جداى از خلق نيست - كه در اين كتاب مكرر توضيح داده شده - پس بايد اعتراف كنند كه معبود تنها كسى است كه خلقت به دست او است ، و او خداى سبحان است . * ( « وَقِيلِه يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ » ) * ضمير در كلمه « قيل » بىاشكال به رسول خدا ( ص ) بر مىگردد . و كلمه « قيل » مصدر است ، هم چنان كه كلمه « قول » و « قال » نيز مصدر است . و جمله « قيله » - به طورى كه گفته‌اند - عطف است بر كلمه « الساعة » در جمله * ( « وَعِنْدَه عِلْمُ السَّاعَةِ » ) * . و معنايش اين است كه : نزد خدا است علم قيامت ، و علم سخن او كه گفت : اى

--> ( 1 ) سخن نمىگويد مگر كسى كه خداى رحمان اجازه اش داده باشد ، و سخن صواب گويد . سوره نبأ ، آيه 38 .