از كلمه « من » كه براى ابتداء است استفاده مىكنيم . و كلمه « وراء » در اينجا به معناى پشت نيست ، بلكه به معناى بيرون هر چيزى است كه محيط به آن چيز است ، به شهادت كلام خداى تعالى كه مىفرمايد : « وَاللَّه مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ » « 1 » و اين قسم تكلم ( تكلم از ما وراى حجاب ) مانند تكلم خداى تعالى با موسى در كوه طور است كه در باره اش فرموده : « فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ » « 2 » و نيز از همين قسم است وحىهايى كه در عالم رؤيا به انبياء ( ع ) مىشده . و قسم اول از تكلم تكلمى است كه خداى تعالى با پيامبر اسلام ( ص ) و بدون واسطه جبرئيل مىكرد كه در آن نه رسول ملكى ، يعنى جبرئيل ، واسطه بود ، و نه هيچ گونه حجابى كه فرض شود . و چون وحى در تمامى اين اقسام مختلف منتسب به خداى تعالى است ، لذا مىتوان وحى را بطور مطلق به خداى تعالى نسبت داد و مستند به او كرد . ساده تر بگويم : مىتوان در هر سه قسم از وحى گفت خدا چنين وحى كرده ، بدون قيدى كه معين كند منظور كدام يك از اقسام وحى است . و به همين عنايت است كه تمامى اقسام وحى در كلام خداى تعالى به خدا مستند شده ، و فرموده : « إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِه » « 3 » و نيز فرموده : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ » « 4 » . اين مطالب كه در تفسير آيه مورد بحث آورديم ، مطالبى بود كه با كمك سياق از آيه استفاده نموديم ، ولى مفسرين در تفسير آن بحثهايى دامنه دار و مشاجره هاى طولانى كرده‌اند كه ما از اشتغال به گفتگوى در باره آن صرفنظر كرديم ، و خواننده خود مىتواند به تفاسير مفصل مراجعه نمايد . * ( « إِنَّه عَلِيٌّ حَكِيمٌ » ) * - اين جمله تعليلى است براى مضمون آيه شريفه ، مىفرمايد خداى تعالى به خاطر علو مقامى كه از خلق و نظام حاكم در آن دارد ، بزرگتر از آن است كه مانند خلق كه با هم گفتگو مىكنند با خلق خود گفتگو كند ، و به خاطر علو مقامش و حكمتش راه

--> ( 1 ) و خدا از ما وراى آنان محيط به ايشان است . سوره بروج ، آيه 20 . ( 2 ) همين كه نزديك آن درخت آمد ، از كرانه وادى ايمن كه در بقعه مباركه واقع است از درخت ندا شد . سوره قصص ، آيه 30 . ( 3 ) ما به سوى تو وحى كرديم ، هم چنان كه به نوح و انبياى بعد از او وحى كرديم . سوره نساء ، آيه 163 . ( 4 ) قبل از تو نفرستاديم مگر مردانى كه به ايشان نيز وحى مىكرديم . سوره نحل ، آيه 43 .