حجاب با او سخن گويد ، و سوم اينكه رسولى بفرستد ، و به اذن خود هر چه مىخواهد وحى كند . نكته ديگرى كه در اين آيه هست اين است كه اين سه قسم را با كلمه « أو » عطف به يكديگر كرده ، و ظاهر اين كلمه آن است كه سه قسم مذكور با هم فرق دارند ، و بايد هم همين طور باشد ، چون مىبينيم دو قسم اخير را مقيد به قيدى كرده . يكى را مقيد به حجاب و ديگرى را به رسول . ولى اولى را به هيچ قيدى مقيد ننموده . و ظاهر اين مقابله آن است كه مراد از قسم اول سخن گفتن خفى باشد ، سخن گفتنى كه هيچ واسطه اى بين خدا و طرف مقابلش نباشد . و اما دو قسم ديگر به خاطر اين كه قيدى زائد در آن آمده كه يا حجاب است و يا رسولى كه به وى وحى مىشود ، سخن گفتنى است كه با واسطه انجام مىشود . چيزى كه هست در يكى واسطه رسول است كه وحى را از مبدأ وحى گرفته به پيامبر مىرساند ، و در ديگرى آن واسطه حجاب است ، كه خودش رساننده وحى نيست ، ولى وحى از ما وراى آن صورت مىگيرد . پس تا اينجا خلاصه گفتار اين شد كه قسم سوم ، يعنى * ( « أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِه ما يَشاءُ » ) * عبارت است از وحى به توسط رسول - كه همان فرشته وحى است - پيام خدا نخست به او داده مىشود و او هر چه را خداى سبحان اذن داده باشد به پيامبر وحى مىكند ، هم چنان كه قرآن كريم در اين باره فرموده : « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ » « 1 » و نيز فرموده : « قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّه نَزَّلَه عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّه » « 2 » و در عين حال وحى كننده خداى سبحان است ، هم چنان كه فرموده : « بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هذَا الْقُرْآنَ » « 3 » . و اما اينكه بعضى از مفسرين گفته‌اند : مراد از رسول در جمله * ( « أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِه ما يَشاءُ » ) * رسول خدا ( ص ) است كه وحى را به مردم مىرساند ، درست نيست ، زيرا با جمله « يوحى » نمىسازد ، چون رسول خدا ( ص ) پيام خدا را به مردم ابلاغ مىكند نه وحى را ، و معقول نيست كه تبليغ را وحى بخوانند . و نيز خلاصه گفتار اين شد كه قسم دوم از وحى ، يعنى * ( « أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ » ) * ، وحى با واسطه است ، و واسطه اش همان حجاب است . چيزى كه هست اين واسطه مانند واسطه در قسم سوم خودش وحى نمىكند ، بلكه تنها وحى از ما وراى آن آغاز مىشود ، و آغاز شدنش را

--> ( 1 ) روح الامين آن را بر قلب تو نازل كرد . سوره شعراء ، آيه 194 . ( 2 ) بگو هر كس كه دشمن جبريل است بايد بداند كه همو قرآن را به اذن خدا بر قلب تو نازل مىكند . سوره بقره ، آيه 97 . ( 3 ) سوره يوسف ، آيه 3 .