مىخواست ملك حقيقى و استقلال در آن را به طور مطلق از آلهه نفى كند و لازمه آن اثبات ، و اين نفى آن است كه الهه هر چند كه چون فراعنه و نمرودها گوش هم داشته باشند باز از خود نه گوش دارند و نه استقلال در شنوايى . * ( « وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ » ) * - يعنى و اگر هم بشنوند خواسته شما را برنمىآورند ، چون قدرتى بر استجابت خواسته شما ندارند ، نه قولا و نه فعلا ، و اين معنا در باره بتها روشن است ، و اما در باره ارباب آنها ؟ ايشان نيز هر قدرتى دارند ، از ناحيه خداى سبحان است و خدا به احدى چنين اجازه اى نداده كه خواسته كسى را كه او را رب خود پنداشته برآورد ، چون خداوند فرموده : « لنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّه وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِه وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْه جَمِيعاً » « 1 » . * ( « وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ » ) * - يعنى آنان روز قيامت عبادت شما را به خودتان بر مىگردانند ، و به جاى اينكه شفاعتتان كنند ، از شما بيزارى مىجويند . اين مضمون در سوره بقره نيز آمده مىفرمايد : « إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا » « 2 » . پس آيه شريفه در نفى استجابت آلهه ، و كفر ورزيدن آنها در قيامت به شرك مشركين ، در معناى آيه « وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّه مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَه إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ وَإِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَكانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ » « 3 » ، مىباشد . * ( « وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ » ) * - يعنى تو را از حقيقت امر ، هيچ كس مانند مخبر خبير خبر نمىدهد . اين جمله خطاب به خصوص رسول خدا ( ص ) است ، و در حقيقت از خطاب به مشركين اعراض كرده ، فهمانده كه مشركين فهم و لياقت آن را ندارند كه بيان حق به گوششان خوانده شود . ممكن هم هست بگوييم خطاب عام است ، ليكن در قالب خطاب خاص آورده شده ،

--> ( 1 ) مسيح و هيچ يك از ملائكه مقربين ( كه به زعم مشركين ارباب اصنامند ) از بندگى خدا نه استنكاف دارند ، و نه عار ، و هر كس از بندگى او عارش آيد ، خدا همه آنان را به نزد خود محشور مىكند . سوره نساء ، آيه 172 . ( 2 ) روزى كه متابعت شدگان از تابعان خود بيزارى مىجويند . سوره بقره ، آيه 166 . ( 3 ) كيست گمراه تر از كسى كه به جاى خدا كسى را مىپرستد كه تا روز قيامت دعايش را مستجاب نمىكند ؟ و از دعاى پرستندگان خود خبر ندارند ، و حتى در روز قيامت هم دشمنان ايشان خواهند بود و از عبادت و پرستش آنان بيزارى خواهند جست . سوره احقاف ، آيه 6 .