و به همين جهت تعبير كرد به « يولج » كه صيغه مضارع است ، و دلالت بر استمرار دارد ، به خلاف جريان و سير آفتاب و ماه ، كه چون هميشه ثابت است ، به صيغه ماضى از آن تعبير آورده ، و فرموده : * ( « وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمًّى » ) * و اين عنايت صورى و مسامحى است . * ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ » ) * - اين جمله به منزله نتيجه است براى جملات قبلى ، و معنايش اين است كه : وقتى امر خلقت و تدبير شما ، چه در خشكى ، چه در دريا ، چه در آسمان ، و چه در زمين ، بدين منوال بود ، يعنى منتسب به خداى تعالى و مدبر به تدبير او بود ، پس همين خدا پروردگار شماست ، كه مالك شما و مدبر امر شماست . * ( « لَه الْمُلْكُ » ) * - اين جمله نتيجه جمله قبلى ، و مقدمه براى جمله بعدى است ، كه مىفرمايد : * ( « وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِه ما يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ » ) * . كلمه « قطمير » - بنا به گفته راغب - به معناى اثر و باقى مانده اى است كه از خرما بر هسته خرما مىماند « 1 » - و بنا به گفته مجمع البيان « قطمير » آن روپوشى است كه روى هسته خرما را پوشيده . و بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : « هسته اى است كه در جوف هسته خرما هست » و به هر حال چه به آن معنا باشد ، و چه به اين معنا گفتار جنبه مبالغه دارد و مىخواهد بفرمايد : خدايان مشركين هيچ چيز را مالك نيستند . و منظور از * ( « الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِه . . . » ) * همان خدايانى است كه مىخوانند ، چه بتها و چه ارباب بتها . * ( « إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ . . . » ) * اين آيه مطلب قبل را توضيح و شرح مىدهد ، و اين معنا را كه آلهه مشركين حتى يك قطمير را هم مالك نيستند ، تصديق مىنمايد ، و مىفرمايد شاهدش اين است كه : اگر شما آنها را بخوانيد دعاى شما را نمىشنوند ، براى اينكه خدايان شما مشتى سنگ و چوب و جمادند كه نه شعورى دارند و نه حسى ، و ارباب آنها هم مانند ملائكه و قديسين از بشر ، سرگرم كار خود هستند ، و اطلاعى از خدايى خود ندارند ، علاوه بر اين از ناحيه خود مالك حس شنوايى نيستند ، و اگر مىشنوند اين حس را خدا به آنان داده . و اين هم معلوم است كه در آيه قبلى كه مىفرمود : * ( « لَه الْمُلْكُ » ) * مىخواست ملك حقيقى و استقلال در آن را منحصر در خداى تعالى كند و جمله * ( « وَالَّذِينَ تَدْعُونَ . . . » ) *

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « قطمر » . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 403 .