مىكردند ، و به خانه ها مىرفتند ، و خيابانها و كوچه ها خلوت مىشد ، مانند هنگام ظهر و وسطهاى شب . * ( « فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ » ) * - يعنى در شهر دو مرد را ديد كه با يكديگر مخاصمه مىكردند و يكديگر را كتك مىزدند و خلاصه كلمه « اقتتال » در اينجا به معناى كشتن يكديگر نيست ، بلكه به معناى زدن يكديگر است * ( « هذا مِنْ شِيعَتِه وَهذا مِنْ عَدُوِّه » ) * اين جمله حكايت حال است ، كه واقعه را مجسم مىسازد ، و بيان مىكند كه يكى از آن دو نفر اسرائيلى ، و از پيروان دين موسى ، و يكى ديگر قبطى و دشمنش بود ، اما اينكه گفتيم يكى از آن دو پيرو دين موسى بوده جهتش اين است كه : آن روز بنى اسرائيل در دين منتسب به آباى خود ابراهيم و اسحاق و يعقوب ( ع ) بودند ، هر چند كه از دين آن بزرگواران در آن روز جز اسم چيزى نمانده بود ، و بنى اسرائيل رسما تظاهر به پرستش فرعون مىكردند ، و اما اينكه گفتيم دومى قبطى و دشمن موسى بود ، جهتش اين است كه آن روز قبطيان با بنى اسرائيل دشمنى مىكردند ، و شاهد اينكه اين مرد دشمن ، قبطى بوده اين است كه : قرآن كريم از موسى حكايت مىكند كه گفت : « وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ » « 1 » . * ( « فَاسْتَغاثَه الَّذِي مِنْ شِيعَتِه عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّه » ) * . كلمه « استغاثه » به معناى « استنصار » است ، چون « غوث » به معناى نصرت است ، و معناى جمله اين است كه : مرد اسرائيلى از موسى خواست تا او را عليه دشمنش كمك كند . * ( « فَوَكَزَه مُوسى فَقَضى عَلَيْه » ) * - ضمير در « وكزه » و « عليه » به آن مرد قبطى و دشمن بر مىگردد . و كلمه « وكز » - به طورى كه راغب و ديگران گفته‌اند - به معناى طعن و دفع و زدن با تمامى كف دست مىباشد « 2 » . و كلمه « قضاء » به معناى حكم است ، و اگر با حرف « على » متعدى شود ، و گفته شود « قضى عليه » كنايه از اين است كه با مردنش از كارش فارغ شد و معناى جمله اين است كه : موسى ( ع ) آن دشمن را با تمام كف دست و مشت زد و يا دفع كرد و او هم مرد . از همين تعبير استفاده مىشود كه : قتل مزبور عمدى نبوده ، زيرا اگر عمدى بود به جاى « وكزه » مىفرمود : « فقتله » . * ( « قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّه عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ » ) * - لفظ « هذا » اشاره به آن كتككارى است ، كه در ميان آن دو مخاصم واقع شده ، و منجر به مرگ آن قبطى شده بود ، و اينكه آن را به نوعى نسبت به عمل شيطان نسبت داد ، و صريحا نفرمود « اين عمل شيطانست » بلكه فرمود :

--> ( 1 ) و ايشان را بر من گناهى است مىترسم مرا بكشند . سوره شعراء ، آيه 14 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « وكز » .