با پيروى عملى ، نه اينكه هيچ پيروى نداشته باشد ، و لذا در قرآن هر جا كه صفات نيك مؤمنين را مىشمارد و يا از پاداش جميل آنان سخن مىگويد به دنبال ايمان ، عمل صالح را هم ذكر مىكند ، مثلا مىفرمايد : « مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّه حَياةً طَيِّبَةً » « 1 » و يا مىفرمايد : « الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ » « 2 » و آيات بسيار زياد ديگر . پس صرف اعتقاد ، ايمان نيست مگر آنكه به لوازم آن چيزى كه بدان معتقد شده‌ايم ملتزم شويم و آثار آن را بپذيريم ، چون ايمان همان علم به هر چيزى است ، اما علمى توأم با سكون و اطمينان به آن و اينچنين سكون و اطمينان ممكن نيست كه منفك از التزام به لوازم باشد . بله ، آن علمى كه توأم با سكون نيست چه بسا منفك از التزام بشود ، مانند بسيارى از معتادين به عادتهاى زشت و يا مضر كه علم به زشتى و يا ضرر عادت خود دارند ولى در عين حال آن را ترك نمىكنند ، و عذر مىآورند به اينكه ما معتاديم . قرآن كريم هم درباره منكرين دعوتهاى حقه مىفرمايد : « وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ » « 3 » . خواهى گفت : افراد با ايمان نيز بر خلاف لوازم ايمان خود ، عمل مىكنند . در جواب مىگوييم : درست است و ليكن ملتزم نبودن به لوازم معلوم ، مطلبى است ، و احيانا خلاف ايمان رفتار كردن به خاطر كورانهايى كه در دل برمىخيزد و آدمى را از مسيرى كه ايمانش برايش معين كرده پرت مىكند مطلبى ديگر است . * ( « الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ » ) * « خشوع » به معناى تاثير خاصى است كه به افراد مقهور دست مىدهد ، افرادى كه در برابر سلطانى قاهر قرار گرفته‌اند ، به طورى كه تمام توجه آنان معطوف او گشته و از جاى ديگر قطع مىشود و ظاهرا اين حالت حالتى است درونى كه با نوعى عنايت ، به اعضاء و جوارح نيز نسبت داده مىشود ، مانند كلام رسول خدا ( ص ) - به طورى كه روايت شده - درباره شخصى كه در نمازش با ريش خود بازى مىكرد فرمود : « اگر دلش داراى خشوع مىبود جوارحش نيز خاشع مىشد » « 4 » و نيز مانند كلام خداى تعالى كه مىفرمايد :

--> ( 1 ) هر كه عمل صالح كند چه مرد و چه زن در حالى كه ايمان داشته باشد ما به طور قطع او راى به حياتى طيب زنده مىكنيم . سوره نحل ، آية 97 . ( 2 ) كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح مىكنند خوشا به حال آنان ، كه سر انجام نيك دارند . سوره رعد ، آيه 29 . ( 3 ) آن راى انكار كردند در حالى كه دلهايشان به آن يقين داشت . سوره نمل ، آيه 14 . ( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 99 .