كند بر يگانگى رب تعالى ، چون مكرر گفتيم كه مشركين خداى را قبول دارند ، ولى او را رب العالمين نمىدانستند ، بلكه مىگفتند عالميان هر ناحيه اش ربى دارد و خدا رب آن ارباب است ، نه رب العالمين ، چون خودش به طور مستقيم در عالميان ربوبيت و تدبير ندارد . * ( « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ » ) * مراد از « روح الامين » جبرئيل ( ع ) است ، كه فرشته وحى مىباشد ، به دليل آيه « مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّه نَزَّلَه عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّه » « 1 » و در جاى ديگر او را روح القدس خوانده ، فرموده : « قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ » « 2 » كه ما در تفسير دو سوره نحل و اسراء بحثى پيرامون معناى روح گذرانديم . و اگر جبرئيل را امين خواند ، براى اين بود كه دلالت كند بر اينكه او مورد اعتماد خداى تعالى و امين در رساندن رسالت او به پيامبر او است ، نه چيزى از پيام او را تغيير مىدهد و نه جابجا و تحريف مىكند ، نه عمدا و نه سهوا و نه دچار فراموشى مىگردد ، هم چنان كه توصيف او در جاى ديگر به روح قدس نيز به اين معانى اشاره دارد ، چون او را منزه از اين گونه منقصتها معرفى مىكند . و اگر فرمود : * ( « نَزَلَ بِه الرُّوحُ » ) * براى اين بود كه كلمه « نزل » را با حرف باء متعدى كند ، نه اينكه به قول بعضى « 3 » باء را براى مصاحبت آورده باشد ، تا معناى جمله اين باشد كه قرآن را با معيت جبرئيل نازل كرده ، چون در اين مقام عنايت در اين نبوده كه با قرآن كسى هم آمده يا نه ، بلكه عنايت تنها در نزول قرآن بوده . ضمير در « نزل به » به قرآن برمىگردد ، بدان جهت كه كلامى است تركيب شده از الفاظى ، و البته آن الفاظ هم داراى معانى حقه اى است ، نه اينكه به قول بعضى « 4 » از مفسرين آنچه جبرئيل آورده تنها معانى قرآن بوده باشد و رسول خدا ( ص ) آن معانى را در قالب الفاظ ريخته باشد ، البته الفاظى كه درست آن معانى را حكايت كند . زيرا همانطور كه معانى از ناحيه خدا نازل شده ، الفاظ هم از آن ناحيه نازل شده است ، به شهادت آيات زير كه به روشنى اين معنا را مىرسانند ، از آن جمله فرموده :

--> ( 1 ) كسانى كه با جبرئيل دشمنى مىكنند ، بايد بدانند كه او است كه اين قرآن راى به اذن خدا بر قلب تو نازل كرد . سوره بقره ، آيه 97 . ( 2 ) بگو روح القدس آن راى از ناحيه پروردگار بر من به حق نازل كرد . سوره نحل ، آيه 102 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 120 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 121 .