و معناى آيه اين است كه شما در اين نعمتهايى كه در سرزمينتان احاطه تان كرده مطلق العنان رها نمىشويد و چنين نيست كه از آنچه مىكنيد بازخواست نگرديد و از هر مؤاخذه الهى ايمن باشيد . * ( « فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ » ) * اين جمله همان بيان تفصيلى است كه گفتيم براى جمله « فى ما هاهنا » ذكر مىكند و اگر بعد از ذكر جنات ، نخل را كه باز يكى از مصاديق جنات است ذكر فرمود ، به خاطر اهتمامى است كه عرب به اين درخت دارد و كلمه « طلع » در نخل به منزله گرد گل در ساير درختان است و كلمه « هضيم » - به طورى كه گفته‌اند « 1 » - به معناى درختان تو در هم و سر بهم كشيده است . * ( « وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ » ) * راغب در مفردات گفته : كلمه « فره » به فتحه فاء و كسره راء - صفت مشبهه و به معناى شهوتپرست است و آيه * ( « وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ » ) * يعنى حاذقين ( استادانه ) . و بعضى ديگر گفته‌اند : فارهين يعنى شهوتپرستان « 2 » . و بنا به نظريه او اين آيه شريفه در مقام بيان نعمت خواهد بود و بنا به آن معناى ديگر در مقام انكار شهوت رانى و طغيان و سرمستى و عياشى آنان است . و به هر حال چه به آن معنا و چه به اين معنا آيه شريفه در سياق استفهام است . * ( « فَاتَّقُوا اللَّه وَأَطِيعُونِ » ) * اين جمله تفريع بر انكار قبلى است ، كه گفتيم در معناى نفى است . * ( « وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ » ) * ظاهرا مراد از « امر مسرفان » امر در مقابل نهى است ، به قرينه اينكه از اطاعت آن نهى فرموده ، هر چند بعضى از مفسرين احتمال داده‌اند كه به معناى شان باشد . بنا بر اين مراد از اطاعت امر آنان تقليد عاميانه و پيروى كوركورانه ايشان ، در اعمال و روش زندگى است ، آن روشى كه آنان سلوكش را دوست مىدارند . و مراد از مسرفين چه اينكه كلمه آمر به آن معنا باشد و چه به اين معنا ، اشراف و بزرگانى هستند كه ديگران آنان را پيروى مىكنند خطابى هم كه در آيه است ( اطاعت مكنيد ) به عموم تابعين ايشان است كه آنها هستند كه صالح ( ع ) اميد داشت از

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 112 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « فره » .