كه نفس آدمى از احساس شر ، دچار اضطراب و تشويش گردد و به همين جهت است كه خداى تعالى خشيت از غير خود را از انبيايش نفى كرده و فرموده است : « لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّه » « 1 » و ليكن نفرمود كه : از غير خدا خوف ندارند ، و چه بسا خوف را اثبات هم كرده باشد ، چون فرموده : « وَإِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً » « 2 » . * ( « إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ » ) * - يعنى من مىترسم قوم فرعون نسبت دروغ به من بدهند . * ( « وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلا يَنْطَلِقُ لِسانِي » ) * - دو فعل « يضيق و ينطلق » هر دو مرفوعند ، چون معطوفند به « اخاف » در نتيجه عذرى كه موسى آورد سه چيز بوده ، اول ترس از اينكه تكذيبش كنند ، دوم اينكه حوصله اش سر آيد و تاب مقاومت نداشته باشد ، سوم اينكه بيانش از اداى دعوت خود قاصر باشد . ولى در قرائت يعقوب و غير او دو فعل يضيق و ينطلق به نصب قرائت شده ، تا عطف بر « يكذبون » باشد و اين قرائت با طبع معنا سازگارتر است بنا بر اين ، عذر موسى ( ع ) تنها همان عذر اولى است ، يعنى ترس از تكذيب ، و دو تاى ديگر نتيجه عذر اولى است . به عبارت روشنتر ، عذر تنها تكذيب مردم است ، كه به سر آمدن حوصله و كندى زبان مىآورد و اين معنا ، علاوه بر سازگارىاش با طبع قضيه ، با آيات ديگر اين داستان - كه در سوره هاى ديگر خواهيم خواند - سازگارتر است ، چون در آنها يك عذر آمده كه همان ترس از تكذيب است . * ( « فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ » ) * - يعنى ملك وحى خود را نزد هارون هم بفرست تا او ياور من در تبليغ رسالت باشد ، و اين تعبير ، تعبيرى است شايع ، وقتى كسى دچار بلايى شده باشد ، و يا امرى بر او مشكل شده باشد ، اطرافيان به وى مىگويند بفرست نزد فلانى ، يعنى از او كمك بطلب و او را ياور خود بگير . پس جمله مورد بحث جمله اى است متفرع بر جمله « من مىترسم » و در حقيقت جمله « من مىترسم » و فروعاتى كه بر آن متفرع شده از قبيل دلتنگى و گير كردن زبان ، مقدمه بوده براى همين كه در جمله مورد بحث رسالت را براى هارون درخواست كند ، تا در كار رسالتش شريك و ياور باشد . آرى منظور از اين مقدمه اين بوده كه رسالت و ماموريتش با تصديق هارون و يارى او بهتر و سريعتر انجام شود ، نه اينكه خواسته باشد از زير بار سنگين رسالت شانه خالى كند .

--> ( 1 ) ( اين سلسله جليله ) از غير خدا خشيتى ندارند . سوره احزاب ، آيه 39 . ( 2 ) و هر وقت از ايشان ترسيدى كه خيانت كنند . سوره انفال ، آيه 59 .