كه آميخته با شقاوت و خباثت است . حال كه چنين شد ، اگر فرض كنيم چنين ذاتى از راه توبه و ايمان و عمل صالح مبدل به ذاتى طيب و طاهر و خالى از شقاوت و خباثت شد و آن ذات مبدل به ذاتى گشت كه هيچ شائبه شقاوت در آن نبود ، لازمه اين تبدل اين است كه آثارى هم كه در سابق داشت و ما نام گناه بر آن نهاده بوديم ، با مغفرت و رحمت خدا مبدل به آثارى شود كه با نفس سعيد و طيب و طاهر مناسب باشد و آن اين است كه : عنوان گناه از آن برداشته شود و عنوان حسنه و ثواب به خود بگيرد . و چه بسا ذكر رحمت و مغفرت در ذيل آيه اشاره به همين معنا باشد . * ( « وَمَنْ تابَ وَعَمِلَ صالِحاً فَإِنَّه يَتُوبُ إِلَى اللَّه مَتاباً » ) * كلمه « متاب » مصدر ميمى از ماده توبه است . و سياق آيه مىرساند كه در مقام رفع استبعاد از تبديل سيئات به حسنات است و خلاصه : مىخواهد بفهماند كه امر توبه آن قدر عظيم و اثرش آن چنان زياد است كه سيئات را مبدل به حسنات مىكند و هيچ استبعادى ندارد ، چون توبه عبارت است از رجوع خاص به سوى خداى سبحان و خداى تعالى هر چه بخواهد مىكند . در اين آيه شريفه علاوه بر بيان مزبور ، اين نكته نيز آمده كه توبه شامل تمامى گناهان مىشود ، چه گناهى كه توأم با شرك باشد و چه آنكه توأم نباشد و آيه قبلى - همانطور كه اشاره كرديم - اين معنا را نمىرسانيد . و دلالتش بر شمول توبه نسبت به گناهان غير شرك ، خفى بود . * ( « وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً » ) * صاحب مجمع البيان گفته : كلمه « زور » در اصل ، به معناى جلوه دادن باطل به صورت حق است . و بنا به گفته وى اين كلمه به وجهى شامل دروغ و هر لهو باطلى از قبيل : غنا و دريدگى و ناسزا نيز مىشود « 1 » . و نيز صاحب مجمع البيان در معناى كلمه « كراما » گفته است : معناى اينكه بگوييم فلانى از فلان عمل زشت تكرم دارد اين است كه : از چنين عملى منزه است ، و نفس خويش را از آلودگى به امثال آن منزه مىدارد « 2 » . پس اينكه فرمود : * ( « وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ » ) * اگر مراد از زور ، دروغ باشد ، كلمه مذكور قائم مقام مفعول مطلق مىباشد و تقدير كلام چنين مىشود كه : بندگان رحمان آنهايى هستند كه شهادت به زور نمىدهند ، و اگر مراد از زور لهو باطل از قبيل غناء و امثال آن باشد ، كلمه زور مفعول به خواهد بود ، و معنايش اين است كه : بندگان رحمان كسانى هستند كه در

--> ( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 181 .