و اين صفت ، صفت عباد رحمان در روز است كه در ميان مردمند و اما صفت آنان در شب همان است كه آيه بعدى بيان نموده مىفرمايد : * ( « وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً » ) * كلمه « بيتوته » به معناى ادراك شب است - چه بخوابد يا نخوابد - و كلمه « لربهم » متعلق است به كلمه « سجدا » و دو كلمه « سجد » و « قيام » جمع ساجد و قائم است و مراد از اين بيتوته در شب در حال سجده و حال ايستاده اين است كه : شب را به عبادت خدا به آخر مىرسانند ، كه يكى از مصاديق عبادتشان همان نماز است كه هم افتادن به خاك جزء آن است و هم به پا ايستادن . و معناى آيه اين است كه : بندگان رحمان كسانى هستند كه شب را درك مىكنند در حالى كه براى پروردگار خود سجده كنندگان و يا به پا ايستادگانند - يعنى پشت سر هم سجده مىكنند و برمىخيزند - ، ممكن هم هست كه مراد تهجد به نوافل شب باشد . * ( « وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً » ) * كلمه « غرام » به معناى شدت و مصيبتى است كه دست از سر آدمى بر ندارد و همواره ملازم او باشد . بقيه الفاظ آيه روشن است . * ( « إِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً » ) * ضمير در صدر آيه به كلمه « جهنم » بر مىگردد و دو كلمه « مستقر » و « مقام » دو اسم مكان از استقرار و اقامت هستند . و بقيه الفاظ آيه روشن است . * ( « وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً » ) * كلمه « انفاق » به معناى بذل مال و صرف آن در رفع حوايج خويشتن و يا ديگران است و كلمه « اسراف » به معناى بيرون شدن از حد است ، اما بيرون شدن از حد اعتدال به طرف زياده روى و در خصوص مساله انفاق ، زياده روى و تجاوز از حدى است كه رعايت آن حد سزاوار و پسنديده است ، در مقابل « قتر » - به فتح قاف و سكون تاء - كه به معناى كمتر انفاق كردن است « 1 » ، چنانچه راغب گفته ، و كلمه « قتر إقتار و تقتير » هر سه به يك معنا است . كلمه « قوام » - به فتح قاف - به معناى حد وسط و معتدل است و همين كلمه به كسره قاف به معناى مايه قوام هر چيز است و جمله « بين ذلك » متعلق است به قوام ، و معنايش اين است كه : بندگان رحمان انفاق مىكنند و انفاقشان همواره در حد وسط و ميان اسراف و إقتار

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « قتر » .