اين جمله ، استكبارشان از سجود براى خدا و نفرتشان از آن را حكايت مىكند و اين آيه شريفه اتصال خاصى با آيه قبلى دارد ، چون در آن ، سخن از رحمان به ميان آمده و در آيه قبل نيز ، در وصف رحمان سخن مىرفت و چه بسا كه به همين جهت الف و لام در « للرحمن » الف و لام عهد باشد . پس ، ضمير « هم » در جمله * ( « وَإِذا قِيلَ لَهُمُ » ) * به كفار بر مىگردد ، و آن كسى كه به كفار گفته بود براى رحمان سجده كنيد رسول خدا ( ص ) بوده ، چون در جمله بعد ، از قول كفار حكايت كرده كه گفتند : « آيا به كسى كه تو دستور مىدهى سجده كنيم ؟ » و از شدت استكبارى كه داشتند اسم خدا را نبرده‌اند . و در جمله * ( « قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ » ) * سؤالى از كفار حكايت شده كه هويت و حقيقت رحمان چيست ، و اگر نپرسيدند رحمان كيست ( بلكه گفتند رحمان چيست ) براى اين بوده كه مبالغه در تجاهل نسبت به خدا را افاده كند و بفهماند اصلا ما نمىدانيم رحمان چيست ، هم چنان كه فرعون نيز در پاسخ موسى كه وى را به سوى رب العالمين دعوت مىكرد گفت : « وَما رَبُّ الْعالَمِينَ » « 1 » ، و نيز ابراهيم به همين منظور از قوم خود مىپرسد : « ما هذِه التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ » « 2 » . كه در اين گونه سؤالات ، مقصود سائل اين است كه بفهماند از شىء مورد سؤال ، بيش از يك اسم چيزى نمىداند ، هم چنان كه هود به قومش فرمود : « أتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ » « 3 » . در جمله * ( « أنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا » ) * باز كلمه « ما » را تكرار كردند و اين براى اين است كه بفهمانند بر استكبار خود پافشارى دارند و اگر گفتند : « آيا سجده كنيم به چيزى كه تو به ما دستور مىدهى ؟ » منظورشان ريشخند و استهزاء به رسول خدا ( ص ) بوده ، و خواسته‌اند بگويند مگر تو كيستى كه ما دستوراتت را اطاعت كنيم ؟ ! جمله « و زادهم نفورا » عطف است بر جواب « اذا » و معنايش اين است كه : وقتى به ايشان گفته مىشود سجده كنيد ، استكبار مىورزند ، و نفرتشان بيشتر مىشود . و بنا بر اين ، فاعل در « زادهم » ضميرى است كه به كلمه قول بر مىگردد ، البته قولى كه از مفهوم كلام

--> ( 1 ) فرعون پرسيد : اصلا رب العالمين چيست ؟ ، سوره شعراء ، آيه 23 . ( 2 ) اين تمثالها كه در برابرشان خضوع مىكنيد چيست ؟ سوره انبياء ، آيه 52 . ( 3 ) آيا با من مجادله مىكنيد بر سر چيزهايى كه جز نامى كه پدرانتان يا خودتان بر آنها نهاده‌ايد ندارند ؟ سوره اعراف ، آيه 71 .