خويشاوندان از ناحيه زن است « 1 » پس مراد از « نسب » به طورى كه ديگران هم گفته‌اند : محرميت از ناحيه مرد است و مراد از صهر محرميت از ناحيه زن ، و مؤيد اين معنا مقابله اى است كه ميان نسب و صهر بر قرار شده است . بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند : در هر يك از اين دو كلمه مضافى در تقدير است . و تقدير آن دو « ذا نسب و ذا صهر - داراى نسبت و صهر » مىباشد . و مراد از آب ، نطفه است و چه بسا احتمال داده شده كه مراد از آن ، مطلق آبى باشد كه خدا اشياى زنده را از آن خلق مىكند ، هم چنان كه خودش فرمود : « وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » « 3 » . معناى آيه اين است كه : خداى سبحان آن كسى است كه از نطفه - كه خود يك آب است - بشرى را خلق فرموده و او را داراى نسب و صهر ، يعنى زن و مرد قرار داده است . و اين نيز ، تشبيه ديگرى است كه همان مفاد آيه قبلى را افاده مىكند ، يعنى مىفهماند كه خداى سبحان كثرت را در عين وحدت ، حفظ ، و تفرق را در عين اتحاد ، محفوظ نگه داشته است ، و همچنين اختلاف نفوس و آراء را از نظر ايمان و كفر - با اينكه مردم از جهت فكر و نظر و ايمان و كفر مختلفند - با اتحاد مجتمع بشرى به وسيله فرستادن پيامبرانى به منظور كشف حجاب ضلالت ، حفظ نموده است كه اگر ارسال رسل نمىبود ضلالت و گمراهى ، همه مجتمع بشرى را فرا مىگرفت . * ( « وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً » ) * - در اينجا كلمه « رب » به ضمير خطاب ربك - پروردگارت اضافه شده ، و نكته آن همان است كه در جمله * ( « ألَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ » ) * گذشت . * ( « وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّه ظَهِيراً » ) * اين آيه عطف است بر جمله * ( « وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً » ) * و كلمه « ظهير » - به طورى كه گفته‌اند - به معناى مظاهر است و مظاهر به معناى پشتيبان و معاون است . و معناى آيه اين است كه : اين كفار مشرك ، خدا را گذاشته چيزى مىپرستند كه نه سودى به حالشان دارد و نه در عوض پرستش ، خيرى و نه در صورت ترك پرستش ، ضررى به ايشان مىرساند و كافران همواره در دشمنى با پروردگارشان معاونين شيطان بوده‌اند . و اينكه فرمود : بتها نفع و ضررى ندارند ، منظور نفع و ضرر ظاهرى است پس با ضرر بتپرستى منافات ندارد .

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « صهر » . ( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 24 ، ص 101 . ( 3 ) از آب هر چيزى را زنده كرديم . سوره انبياء ، آيه 30 .