مىكنند و چنين و چنان مىگويند . * ( « إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْ لا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها . . . » ) * كلمه « ان » مخففه از مثقله است ، و كلمه « اضلال » در اينجا بويى از معناى صرف را هم دارد ، ( صرف اين است كه خداى تعالى توجه و قلب كسى را از درك چيزى منصرف سازد ) ، و به همين جهت كلمه مذكور با حرفى متعدى شده كه كلمه صرف با آن متعدى مىشود و آن عبارت است از حرف « عن » . در اين آيه جواب « لولا » حذف شده چون مطالب گذشته بر آن دلالت مىكرد ، و معناى جمله اين است كه : نزديك است اين شخص ما را از خدايانمان منصرف كند در حالى كه مردى گمراه كننده است اگر ما بر آلهه خود ، يعنى بر پرستش آنها ، خويشتن دارى نمىكرديم ما را از آنها بر مىگردانيد . * ( « وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا » ) * - اين جمله تهديدى است از خداى تعالى به ايشان و تنبيهى است كه متوجهشان مىكند به اينكه از عذابى كه رو به ايشان مىآيد در غفلتند . و نيز نمىدانند كه به زودى به ضلالت و گيجى خود يقين پيدا خواهند كرد . * ( « أرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواه أفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْه وَكِيلًا » ) * كلمه « هوى » به معناى ميل نفس به سوى شهوت است ، بدون اينكه آن شهوات را با عقل خود تعديل كرده باشد ، و مراد از « معبود گرفتن هواى نفس » اطاعت و پيروى كردن آن است ، بدون اينكه خدا را رعايت كند و خداى تعالى در كلام خود مكرر پيروى هوى را مذمت كرده و اطاعت از هر چيزى را عبادت آن چيز خوانده و فرموده : « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي » « 1 » . و جمله * ( « أفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْه وَكِيلًا » ) * استفهامى است انكارى و معنايش اين است كه تو وكيل و سرپرست او و قائم به امور او نيستى تا به دلخواه خود به سوى راه رشد هدايتش كنى ، پس تو چنين قدرتى ندارى كه با اينكه خدا گمراهش كرده و اسباب هدايتش را از او قطع نموده ، تو هدايتش كنى ، و در همين معنا فرموده : « إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ » « 2 » . و نيز فرموده : « وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ » « 3 » و اين آيه به منزله اجمالى است براى تفصيلى كه در

--> ( 1 ) اى بنى آدم آيا با شما عهد نكردم كه شيطان را نپرستيد ؟ كه او براى شما دشمنى است آشكار و اينكه مرا بپرستيد ؟ . سوره يس ، آيه 60 و 61 . ( 2 ) تو نمىتوانى هر كه را كه دلت بخواهد هدايت كنى . سوره قصص ، آيه 56 . ( 3 ) تو نمىتوانى مرده در گور را بشنوانى . سوره فاطر ، آيه 22 .