جهت حكمت الهى نزول تدريجى قرآن را اقتضا مىكرد . ولى ، هيچ يك از اين وجوه آن طور قوى نيست كه نزول دفعى قرآن را محال و يا غلط كند . اما وجه اول : براى اينكه بى سواد بودن رسول خدا ( ص ) هيچ دلالتى ندارد بر اينكه حتما بايد قرآن به تدريج نازل شود ، چون همواره با آن جناب اشخاصى با سواد بودند و ممكن بود قرآن يكباره نازل شود ولى آنان كم كم براى آن حضرت بخوانند تا حفظ شود . علاوه بر اين ، خداى تعالى به آن جناب وعده داده بود كه قرآن را از ياد نمىبرد و فرموده بود : « سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى » « 1 » و نيز فرموده بود : « إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَه لَحافِظُونَ » « 2 » باز فرموده بود : « إِنَّه لَكِتابٌ عَزِيزٌ لا يَأْتِيه الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه » « 3 » و قدرت خداى تعالى بر حفظ كتابش در دو صورت نزول دفعى و نزول تدريجى ، يكسان است . اما وجه دوم : آن نيز ، وجه صحيحى نيست ، براى اينكه همانطور كه كتابى كه جزء جزء نازل شده ، اگر به مقتضاى حال باشد بليغ است و الا ، نه ، همچنين كتابى هم كه « دفعه » نازل شده چنانچه در نظم آن رعايت مقتضاى حال شده باشد بليغ است ، و اگر نشده باشد بليغ نيست . خلاصه ، همانطور كه اولى براى خود مقتضاى حالى دارد دومى نيز دارد ، پس بلاغت يك كتاب به نازل شدن تدريجى آن بستگى ندارد ، تا اگر دفعى نازل شود بليغ نباشد . اما وجه سوم : ناتمامى آن نيز ، از اين جهت است كه گوينده آن خيال كرده نسخ ، ابطال حكم سابق است ، ( لذا گفته : نزول دفعى كتابى كه مشتمل بر ناسخ و منسوخ است معقول نيست ، چون بايد به حكم منسوخ مدتى عمل شود بعدا ناسخ نازل شود و آن را نسخ كند ) ولى نسخ ، ابطال نيست بلكه تعيين مدت اعتبار منسوخ است . بنا بر اين ، چه مانعى دارد كتابى كه مشتمل بر ناسخ و منسوخ است ، يكباره نازل شود ؟ آن گاه از ناسخ آن بفهمند كه حكم منسوخ تا فلان مدت اعتبار دارد ، البته اين در صورتى است كه مصلحت هم اقتضاى آن را بكند . هم چنان كه ممكن است بيان حكم مسائلى كه هنوز از آنها سؤالى نشده ، جلوتر نازل

--> ( 1 ) به زودى برايت مىخوانيم و ديگر فراموش نخواهى كرد . سوره اعلى ، آيه 6 . ( 2 ) ما قرآن را بر تو نازل كرديم و ما آن را حفظ خواهيم كرد . سوره حجر ، آيه 9 ( 3 ) اين كتاب ، كتاب عزيزى است كه نه در عصر نزولش باطل در آن رخنه مىكند و نه بعد از آن . سوره حم سجده ، آيه 41 و 42 .