شود تا هر وقت سؤال شد به آن پاسخها مراجعه نمايد . و نيز ، ممكن است انكار و تقبيح پاره اى كارها كه هنوز واقع نشده و همچنين حكايت پاره اى جريانات كه هنوز رخ نداده است و يا اخبار به بعضى مغيبات ، جلوتر نازل شود . پس ، هيچ يك از موانع مذكور مانع نازل شدن دفعى قرآن نيست ، لذا حق همان است كه ما گفتيم و بيانى كه ما در تفسير آيه گذرانديم بيانى است تمام كه با وجود آن ، هيچ احتياجى به اين وجوه نيست . * ( « الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلًا » ) * اتصال اين آيه با آيات سابق و سياقى كه داشتند ، اين معنا را مىرساند كه افرادى كه به قرآن طعنه زده‌اند خواسته‌اند از طعنه خود نتيجه اى بگيرند كه لايق به مقام رسول خدا ( ص ) نبوده ، مثلا ، او را به سوء مكانت و گمراهى متهم كنند ، ولى قرآن كريم به منظور حفظ احترام و صيانت مقام نبوت ، آن را حكايت نكرده ، تنها فرموده است كسانى كه بر صورت به سوى جهنم سرازير مىشوند داراى سوء مكانتى بيشتر و گمراهى شديدترند و با همين تعبير فهمانده كه آنها چه گفته بودند . پس اينكه فرمود : * ( « الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ » ) * كنايه است از كسانى كه كافر شدند و به قرآن كريم طعنه زده و رسول خدا ( ص ) را به آن اوصاف توصيف كردند ، و معلوم است كه كنايه ، از تصريح ، بليغتر است . پس مراد از آيه شريفه اين است كه اين طعنه زنندگان به قرآن ، كه تو را به اوصاف چنين و چنان وصف مىكنند خودشان بد مكانتر و گمراه ترند ، نه تو . بنا بر اين ، اساس اين آيه بر « قصر قلب » است - كه بارها در اين تفسير معنا شده - و دو لفظ « شر » و « اضل » از معناى تفضيل ، منسلخ شده ، يعنى ديگر معناى « بدتر » و « گمراه تر » نمىدهد ، و يا اگر بدهد به عنوان استهزاء يا چيزى مانند آن مىباشد . به عبارت ساده تر اينكه : معناى آيه اين نيست كه آنان بد مكانتر و گمراه تر از تو هستند تا كسى بگويد مگر آن جناب بد مكان و گمراه بود تا كفار گمراه تر از او باشند ؟ بلكه معنايش اين است كه اينها كه به تو مىگويند بد مكان و گمراه ، خودشان بد مكان و گمراهند ، و يا اينكه بر فرض هم كه او بد مكان و گمراه باشد ، اين گمراهى در خود آنان بيشتر است ، پس اين اعتراض را ديگران بايد بكنند نه آنها . در اين آيه به طور كنايه فرموده : به صورت به سوى جهنم محشور مىشوند و اين وصف كسانى است كه منكر معاد هستند و خدا گمراهشان كرده هم چنان كه در جاى ديگر در باره شان فرموده است : « وَمَنْ يَهْدِ اللَّه فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِه وَ