و نيز راههايى است كه اعمال ما در صعودش به سوى خداى سبحان ، و ملائكه در هبوطشان و عروجشان طى مىكنند ، هم چنان كه درباره عمل فرموده : « إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه » « 1 » و درباره ملائكه فرموده : « وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ » « 2 » . با اين بيان روشن شد كه چطور ذيل آيه ، يعنى جمله * ( « وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ » ) * مربوط و متصل به صدر آن است ، چون معنا چنين شد كه : شما از ما منقطع و بى ارتباط با ما نيستيد و از تحت مراقبت ما بيرون نمىباشيد ، بلكه اين راههاى هفتگانه ميان ما و شما نصب شده تا فرستادگان ملكى ما دائما در نزول و صعود باشند ، و امر ما را به سوى شما و اعمال شما را به سوى ما بياورند . از مطالب گذشته روشن مىگردد اينكه بعضى « 3 » از مفسرين در تفسير آيه گفته‌اند : « طرائق به معناى طبقات روى هم چيده آسمان است ، و از باب » طرق نعل « است ، كه به معناى طاقه هاى روى هم چيده كفش است » و بعضى « 4 » ديگر كه گفته‌اند : « طرائق به معناى گسترده شده و از باب » طرق آهن « است چون طرق آهن اين است كه آهنى را با پتك بكوبند تا گسترده شود » ، صحيح نيست ، صرف نظر از اينكه بنا بر اين دو معنا ، صدر و ذيل آيه به هم مربوط نمىشود . * ( « وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاه فِي الأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِه لَقادِرُونَ » . ) * منظور از « سماء » طرف بلندى است ، زيرا عرب به هر چيزى كه بالاى سر آدمى قرار داشته باشد و سايه بر سر آدمى بيندازد « سماء » مىگويد . و مراد از « آب نازل از سماء » آب باران است . و در اينكه فرمود « به قدر » ، اشاره است به اينكه آنچه آب باران مىبارد ، بر مقتضاى تدبير تام الهى است كه هر چيزى را اندازه گيرى مىكند ، حتى يك قطره كم و بيش از آنچه تدبير اقتضا مىكند نمىبارد . و نيز در آن اشاره است به آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 5 » .

--> ( 1 ) كلمه طيب به سوى او بالا مىرود و عمل صالح را بالا مىبرد . سوره فاطر ، آيه 10 . ( 2 ) نازل نمىشويم مگر به امر پروردگارت . سوره مريم ، آيه 64 . ( 3 ) تفسير فخر رازى ، ج 23 ، ص 87 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 18 ، ص 18 به نقل از ابن عطية . ( 5 ) هيچ چيز نيست مگر آنكه نزد ما خزينه هايى از آن هست و ما نازلش نمىكنيم مگر به اندازه معلوم . سوره حجر ، آيه 21 .