« إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ ، قالُوا ألَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها » « 1 » و آياتى ديگر . و همين مشاهدات دم مرگ است كه قرآن آن را برزخ خوانده ، چون در آيات قرآنى دلالت قطعى هست بر اينكه بعد از مرگ و قبل از قيامت ملائكه را مىبينند و با آنان گفتگو مىكنند . و از سوى ديگر در مقام مخاصمه در پاسخ كسى كه ديدن ملائكه را انكار مىكند طبعا بايد اولين روزى كه ملائكه را مىبيند به رخش كشيد ، و آن روز مرگ است ، كه كفار با ديدن ملائكه بد حال مىشوند ، نه اينكه در چنين مقامى ديدن روز قيامت را ياد آور شود با اينكه بارها ملائكه را ديده‌اند و * ( « حِجْراً مَحْجُوراً » ) * را گفته‌اند . پس ظاهر امر اين است كه اين آيه و دو آيه بعدش نظر به حال برزخ دارد ، و رؤيت كفار ملائكه را در آن روز خاطرنشان مىسازد ، و همچنين احباط اعمال ايشان و حال اهل بهشت را در عالم برزخ خاطر نشان مىسازد . * ( « وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناه هَباءً مَنْثُوراً » ) * راغب در مفردات مىگويد : « عمل » ، عبارت از هر فعلى است كه از جاندارى با قصد انجام شود ، پس « عمل » اخص از « فعل » است ، چون فعل به كارهايى هم كه از حيوانات بدون قصد سر مىزند ، اطلاق مىشود ، و حتى گاهى در جمادات نيز اطلاق مىشود ، ولى كلمه « عمل » كمتر در اين گونه موارد اطلاق مىگردد ، و عمل در حيوانات به كار نمىرود ، مگر در گاو كه به گاوهاى كارى مىگويند « بقر العوامل » « 2 » . و نيز درباره كلمه « هباء » مىگويد : به معناى خاك بسيار نرم و غبارى است كه در هوا پراكنده مىشود ، و جز در هنگام تابش نور خورشيد از پنجره ديده نمىشود « 3 » ، و كلمه « نثر » به معناى پاشيدن است . و معناى آيه اين است كه ما به يك يك اعمالى كه كرده‌اند مىپردازيم ، - و عمل چيزى است كه در نشاه بعد از مرگ مايه معيشت آدمى است ، - پس آن را طورى از هم مىپاشيم ، كه چون غبار نابود شود ، و ديگر از آن بهره مند نشوند .

--> ( 1 ) كسانى كه ملائكه جانشان را مىگيرند ، در حالى كه به خود ستم كرده‌اند ، ملائكه به ايشان مىگويند : در دنيا در چه كار بوديد ؟ مىگويند در زمين زير دست ديگران بوديم . مىپرسند : مگر زمين فراخ نبود كه در آن هجرت كنيد . سوره نساء ، آيه 97 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « عمل » . ( 3 ) مفردات راغب ، ماده « هبا » .