و اگر چنانچه امر غيبى نيست ، بلكه از خصايص بشر است ، پس بايد هر كس متصف به بشريت هست به اين خصيصه برسد ، و ما تا كنون در خود چنين چيزى سراغ نداريم ، پس چرا ملائكه بر ما نازل نمىشود ، و يا چرا پروردگارمان را نمىبينيم . خداى سبحان از شق اول پاسخ داد كه بيانش گذشت ، و از شق دوم چنين پاسخ داده كه به زودى ملائكه را خواهند ديد ، ولى نه در اين نشاه بلكه در نشاه اى ديگر ، و اين جواب در معناى آيه « ما نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ » « 1 » كه بيانش به زودى مىآيد ، مىباشد و در اين آيات اشاره به ما بعد از مرگ و به روز قيامت است . * ( « وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً » ) * در مجمع البيان گفته كلمه « رجاء » به معناى انتظار خيرى است كه احتمال وقوعش در دل زياد باشد ، و به همين معنا است طمع و امل ، و كلمه « لقاء » به معناى رفتن به سوى چيزى است به طورى كه بين تو و او حائلى نباشد ، و كلمه « عتو » به معناى گراييدن به سوى زشتترين ظلم است « 2 » . و مراد از « لقاء » در آيه مورد بحث ، برگشتن به سوى خدا در روز قيامت است ، و اگر آن را لقاء ناميده ، بدين جهت است كه آن روز مردم به سوى خدا بروز مىكنند . به طورى كه حايلى از جهل و يا غفلت در بين نماند ، چون در روز قيامت عظمت الهى همه حجابها را پاره مىكند ، هم چنان كه فرمود : « وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ - آن روز ديگر علم پيدا مىكنند كه خدا حقى است مبين » . پس مراد از اينكه فرمود : « كسانى كه اميدوار لقاء خدا نيستند » انكار و قبول نداشتن معاد است ، و اگر آن را تكذيب قيامت و يا ساعت و يا امثال آن نخواند ، هم چنان كه در آيات قبل خواند ، براى اينكه گفتگو از مشاهده ملائكه و رؤيت پروردگار تعالى و مقدس بود ، پس در همين تعبير اشاره است به اينكه آنچه گفتند ، و در خواست نازل كردن ملائكه ، و يا رؤيت پروردگار كردند ، از اين جهت بود كه اينها از لقاى خدا مايوسند ، و مىپندارند كه چنين چيزى محال است ، و بعد از آنكه فرمود هم ملائكه ممكن است نازل شود و هم خداى تعالى ملاقات

--> ( 1 ) ما ملائكه را جز براى فرستادن عذاب استيصال نمىفرستيم ، و اگر هم به قومى بفرستيم ديگر آنان را مهلت نداده ، به كلى منقرضشان مىكنيم . سوره حجر ، آيه 8 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 166 ، ط تهران .