پس « تبارك » از خداى تعالى ، به معناى اختصاص او به خير كثيرى است كه به بندگان خود افاضه مىكند و چون همانطور كه قبلا هم گفتيم كه خلق به معناى تقدير است پس اين خير كثير همه اش در تقدير او هست ، و آن عبارت است از ايجاد موجودات و تركيب اجزاء آن ، به طورى كه هم اجزايش با يكديگر متناسب باشد ، و هم با موجودات ديگر سازگارى داشته باشد ، و خير كثير هم از همين جا برمىخيزد و منتشر مىشود . و از اينكه فرمود : او بهترين خالقها است فهميده مىشود كه خلقت تنها مختص به او نيست و همين طور هم هست ، چون همانطور كه قبلا هم گفتيم كه خلقت به معناى تقدير است و تقدير يعنى مقايسه چيزى با چيز ديگر و اين اختصاص به خداى تعالى ندارد ، علاوه بر اين ، در كلام خود خداى عز و جل خلقت به غير خدا هم نسبت داده شده ، آنجا كه فرموده : « وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ » « 1 » و نيز فرموده : « وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً » « 2 » . * ( « ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ » ) * اين جمله بيان آخرين مراحل تدبير الهى است و مىرساند كه مرگ از مراحلى است كه در مسير تقدير به طور وجوب و حتم بايد باشد و همه بايد آن را طى كنند . و همانطور كه قبلا گذشت مرگ يكى از حقايق است ، هم چنان كه فرموده : « كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً » « 3 » . * ( « ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ » . ) * و اين همان تماميت تدبير و آخرين نقطه در مسير آدمى است ، چون هر كه بدانجا قدم بگذارد ديگر بيرون شدنى نيست . * ( « وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ » . ) * مراد از « طرائق هفتگانه » به قرينه كلمه « فوقكم » آسمانهاى هفتگانه است و اگر آسمانها را « طرائق » ( جمع طريقه ، يعنى راه هاى عبور و مرور ) ناميده از اين باب است كه آسمانها محل نازل شدن امر از ناحيه خدا به سوى زمين است ، هم چنان كه فرموده : « يَتَنَزَّلُ الأَمْرُ بَيْنَهُنَّ » « 4 » و نيز فرموده : « يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْه » « 5 » .

--> ( 1 ) و آن زمان كه خلق مىكردى از گل چيزى به شكل مرغ . سوره مائده ، آيه 11 . ( 2 ) تهمتى خلق مىكنيد . سوره عنكبوت ، آيه 17 . ( 3 ) هر نفسى چشنده مرگ است و ما شما را با خير و شر مىآزماييم . سوره انبياء ، آيه 35 . ( 4 ) امر از بين آنها نازل مىشود . سوره طلاق ، آيه 12 . ( 5 ) امر را از آسمان تا زمين تدبير نموده ، آن گاه به سوى او عروج مىكند . سوره الم سجده ، آيه 5 .