آنها نديديم از نقلش صرف نظر كرديم . * ( « وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِه آلِهَةً لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ . . . » ) * بعد از آنكه خود را به اين صفت كه خالق و مقدر هر چيز است ، و ملك آسمانها و زمين از او است ، ستوده و نتيجه گرفت كه پس بايد او به تنهايى إله معبود باشد در اين جمله به گمراهى مشركين اشاره كرده ، كه بتهايى مىپرستند كه نه خالق چيزى هستند ، چون خودشان آن بتها را درست كرده‌اند ، و نه مالك چيزى براى خود و براى غيرند . ضمير در « و اتخذوا » به طورى كه از سياق بر مىآيد به مشركين بر مىگردد ، هر چند كه اين كلمه قبلا ذكر نشده بود ، و اين گونه تعبيرها تحقير و اهانت را مىرساند . و مراد از آلهه در جمله * ( « مِنْ دُونِه آلِهَةً لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ » ) * همان بتهايى است كه به دست خود درست مىكردند ، اگر از چوب بود مىتراشيدند و اگر چيز ديگرى بود طورى ديگر درست مىكردند . و اگر اول آنها را آلهه خواند با اينكه بعدا فرمود : « نه تنها چيزى خلق نمىكنند بلكه خودشان مخلوقند » براى اشاره به اين معنا بود كه از الوهيت جز اسم ندارند ، آن اسم را هم مردم روى آنها گذاشته‌اند ، بدون اينكه از حقيقت الوهيت چيزى دارا باشند ، هم چنان كه فرمود « إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ » « 1 » كلمه « شيئا » در جمله * ( « لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً » ) * از آنجايى كه نكره است و در جمله منفى قرار گرفته ، مبالغه در توبيخ آنان را مىرساند ، كه از خداى سبحان كه آفريدگار هر چيزى است اعراض نموده ، به بتهايى چسبيده‌اند كه نه تنها چيزى خلق نمىكنند ، بلكه از اين نيز پستترند ، براى اينكه بتها ، تراشيده و مصنوع پرستندگان و مخلوق اوهام ايشانند ، و نظير اين كلام در جمله * ( « ضَرًّا وَلا نَفْعاً » ) * و جمله * ( « مَوْتاً وَلا حَياةً وَلا نُشُوراً » ) * جريان دارد . * ( « وَلا يَمْلِكُونَ لأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً » ) * - در اين جمله مالكيت از بتها نفى شده ، و مالك نبودن آنها بديهى است ، و نفى اين امر بديهى به خاطر اين است كه بتپرستان آنها را مىپرستند ، تا ضررها را از ايشان دور نموده ، منافع را برايشان جلب كنند ، و چون بتها مالك نفع و ضرر حتى براى خود نيستند ، ناگزير عبادتشان جز ضلالت و گيجى چيزى نيست . با اين بيان روشن مىشود كه واقع شدن جمله « لانفسهم » در سياق ، توبيخ بيشترى را مىرساند ، و كلام را در معنايش ترقى مىدهد ، چون معنايش اين مىشود : اين بتها مالك

--> ( 1 ) اينها از الوهيت خبر ندارند ، جز همان اسمهايى كه شما و پدرانتان بر سر آنها نهاده‌ايد . سوره نجم ، آيه 23 .