معنى اين آيه است كه فرموده : « وَبَدَأَ خَلْقَ الإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَه مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ » « 1 » و مؤيد اين ظاهر ، قول خداى تعالى بعد از اين جمله است كه مىفرمايد : « * ( ثُمَّ جَعَلْناه نُطْفَةً ) * » ، چون اگر مراد از انسان ، فرزندان آدم ( ع ) بود و بس ، و شامل خود آدم ( ع ) نمىشد ، و مراد از خلقت انسان از گل ، اين بود كه نطفه فرزندان آدم ( ع ) هم در آغاز گل بوده ، بايد - به قول بعضى - مىفرمود : « ثم خلقناه نطفة ثم خلقنا النطفة علقة ، فخلقنا العلقة مضغة . . . - پس خلق كرديم او را نطفه اى پس خلق كرديم نطفه را علقه اى پس خلق كرديم علقه را مضغه اى . . . » . با اين بيان روشن مىشود اينكه بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند « منظور از انسان جنس بنى آدم است » . و قول بعضى « 3 » ديگر كه گفته‌اند « منظور از انسان خود آدم ( ع ) است » صحيح نيست . كلمه « خلق » - به طورى كه گفته‌اند « 4 » - در اصل به معناى تقدير و اندازه گيرى بوده ، مثلا وقتى مىگويند : « خلق الثوب » معنايش اين است كه پارچه را براى بريدن اندازه گيرى كردم . پس ، معناى آيه اين مىشود كه : ما انسان را در آغاز از چكيده و خلاصه اى از اجزاى زمين كه با آب آميخته بود اندازه گيرى كرديم . * ( « ثُمَّ جَعَلْناه نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ » . ) * « نطفه » به معناى آبى اندك است كه بسيار اطلاق مىشود بر مطلق آب . و كلمه « قرار » مصدر است كه از آن معناى قرارگاه اراده شده تا مبالغه را برساند ، و منظور از « قرارگاه مكين » رحم زنان است كه نطفه در آن قرار مىگيرد . و كلمه « مكين » صفت رحم است ، و توصيف رحم به مكين يا از اين جهت است كه تمكن نگهدارى و حفظ نطفه را از فساد و هدر رفتن دارد و يا از اين باب است كه نطفه در آن ، تمكن زيست دارد . و معناى جمله اين است كه : سپس ، ما انسان را نطفه اى كرديم كه در رحم متمكن باشد ، هم چنان كه آن را در اول از خلاصه اى از گل درست كرديم . و اين تعبير مىرساند كه : ما طريق خلقت انسان را از آن شكل به اين شكل مبدل نموديم .

--> ( 1 ) نخست خلقت انسان را از گل آغاز كرد ، و سپس نسل او را از خلاصه اى از آبى خوار ، قرار داد . سوره الم سجده ، آيات 7 و 8 . ( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 101 . ( 4 ) مفردات راغب ، ماده « خلق » .