پس حق مطلب اين است كه اگر واقعا بخواهيم حق معناى آيه را به آن بدهيم ( و همه تعصبات را كنار بگذاريم ) آيه شريفه جز با اجتماعى كه به وسيله ظهور مهدى ( ع ) به زودى منعقد مىشود قابل انطباق با هيچ مجتمعى نيست . و اما اگر پاى مسامحه و سهل انگارى در تفسير مفردات و جملات آن راه دهيم ، آن وقت ممكن است بگوييم مراد از استخلاف « * ( الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * » استخلاف همه امت است ، ( نه همانطور كه گفتيم دسته اى مخصوص ) ، آن وقت در جواب اينكه همه امت مصداق * ( « الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » ) * نيستند ، بگوييم اين از باب تغليب است ، كه از آن باب به شمس و قمر مىگوييم : شمسين ، ( دو آفتاب ) يا قمرين ( دو ماه ) و يا پاسخى نظير آن بدهيم . و مراد از تمكين دينشان ، آن دين كه برايشان پسنديده ، اين بگيريم كه آنان را در دنيا معروف به امت اسلام مىكند ، و دين اسلام را دين ايشان مىداند ، هر چند كه هفتاد و سه فرقه شوند ، و هر فرقه اى فرق ديگر را كافر بداند ، و بعضى خون بعضى ديگر را مباح بشمارد ، و عرض و مال او را حلال بداند . و مراد از تبديل خوف ايشان به امنيت ، و اينكه خدا را بپرستند و چيزى را شريك او نگيرند اين باشد كه خدا اسلام را عزت و شوكت دهد ، و بر معظم معموره زمين گسترده كند ، در معظم معموره زمين آزادانه نماز و روزه و حج انجام شود ، هر چند كه از ميان خود آنان امنيت رخت بر بسته باشد ، و حق و حقيقت با سكنه آنها خدا حافظى كرده باشد . كه در اين صورت موعود به اين وعده امت ، و مراد از استخلاف ، ايشان عزت و شوكتى است كه بعد از هجرت رسول خدا ( ص ) و بعد از رحلت آن جناب نصيب مسلمين شد ، ولى اگر معنا اين باشد باز وجهى نيست كه تنها شامل زمان خلفاى راشدين باشد ، بلكه بعد از آنان را نيز تا زمان انحطاط خلافت اسلامى شامل مىشود . خوب ، اين وجهى است كه مىتوان براى آيه تصور كرد ، و اما تطبيق آيه با دوره خلفاى راشدين و يا سه نفر اول و يا تنها دوره على ( ع ) هيچ وجهى ندارد . * ( « وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ » ) * مناسبتى كه مضمون اين آيه با آيات سابق دارد ، مىرساند كه اين آيه تتمه آيات سابق است . بنا بر اين اينكه فرمود : * ( « وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ » ) * دستور به اطاعت او است ، در وظايف و عبادتهايى كه براى بندگانش تشريع كرده ، و اگر از ميان همه وظائف تنها نماز و