مورد نظر است ، ديگر اينكه همان اشخاص را مورد خطاب قرار بدهند ، اما نه از اين جهت كه شخص خود آنان مورد نظر باشد ، بلكه از اين جهت كه جمعيتى هستند داراى صفاتى معين ، در صورت اول خطاب از مخاطبين به غير مخاطبين متوجه نمىشود . و شامل آنها نمىگردد ، نه وعده اش و نه وعيدش و نه هيچ چيز ديگرش ، و در قسم دوم اصلا اشخاص دخالتى ندارند ، خطاب متوجه دارندگان صفات كذايى است ، كه در اين صورت به ديگران نيز متوجه مىشود . در آيه شريفه خطاب از قبيل خطابهاى دوم است ، كه بيانش گذشت و اغلب خطابهاى قرآنى كه يا مؤمنين را مخاطب كرده ، و يا كفار را از اين قبيل است ، و همچنين خطابهايى كه متضمن بدگويى از اهل كتاب و مخصوصا يهود است ، از اين قبيل است ، به مخاطبين بدگويى مىكند به اينكه نياكان و اجداد چند پشت قبل ايشان چنين و چنان كردند ، و همچنين خطابهاى متوجه به مشركين كه شما بوديد كه چنين و چنان كرديد ، به اينكه اسلاف آنان بودند ، نه خود آنان ، پس معلوم مىشود كه روى سخن با دارندگان فلان صفات زشت است . و مخصوصا از اين قبيل است وعده اى كه به يهود داده و فرموده : « فَإِذا جاءَ وَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ » « 1 » كه وعده داده شدگان تا زمان تحقق آن وعده و پيشگويى زنده نماندند ، و در عين حال روى سخن با يهود عصر نزول است ، كه شما چنين و چنان مىشويد . و نظير آن وعده در گفتار ذى القرنين است ، كه بنا به حكايت قرآن كريم گفت : « فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَه دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا » « 2 » . و نيز وعده اى كه به مردم داده كه قيامت قيام مىكند و بساط حيات دنيوى به وسيله نفخه صور بر چيده مىشود ، چنان كه فرمود : « ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً » « 3 » كه مؤمنين صالح را به عنوان اينكه مؤمن و صالحند وعده اى داده ، كه اشخاص حاضر در زمان نزول آن را نديدند و مردند ، ولى همين كه در آخرين روز از روزگار دنيا افرادى صالح و مؤمن شاهد نفخه صور مىشوند ، مجوز اين شده كه اين وعده را به همه صالحان مؤمن در همه اعصار ، و مخصوصا افراد حاضر در زمان نزول بدهد .

--> ( 1 ) سوره اسراء ، آيه 7 . ( 2 ) پس چون وعده پروردگارم برسد ، خدا آن را ويران مىكند ، و وعده پروردگار من حق است . سوره كهف ، آيه 98 . ( 3 ) قيامت چه سنگين است در آسمانها و زمين ، و به سر وقت شما نمىآيد مگر ناگهانى . سوره اعراف ، آيه 187 .