زمين است » همين است ، و منظور عمده اش اين بوده كه كسى خيال نكند كه خدا عبارت از نور عاريتى قائم به آسمانها و زمين است ، و يا به عبارت ديگر از وجودى كه بر آنها حمل مىشود و گفته مىشود : آسمان وجود دارد ، زمين وجود دارد ، اين سخن بسيار باطل است و خدا بزرگتر از اينها است . از اينجا استفاده مىشود كه خداى تعالى براى هيچ موجودى مجهول نيست ، چون ظهور تمامى اشياء براى خود و يا براى غير ، ناشى از اظهار خدا است ، اگر خدا چيزى را اظهار نمىكرد و هستى نمىبخشيد ظهورى نمىيافت . پس قبل از هر چيز ظاهر بالذات خدا است . و به اين حقيقت اشاره كرده و بعد از دو آيه فرموده : * ( « ألَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه يُسَبِّحُ لَه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَه وَتَسْبِيحَه » ) * مگر نمىبينى كه براى خدا تسبيح مىكند هر كس كه در آسمانها و زمين است ، و مرغ در حالى كه بدون بال زدن پرواز مىكند ، و هر يك از آنها نماز و تسبيح خود را مىداند ، براى اينكه اين آيه براى تمامى موجودات تسبيح اثبات مىكند ، و لازمه آن اين است كه تمامى موجودات خدا را بشناسند ، چون تسبيح و صلات از كسى صحيح است كه بداند چه كسى را تسبيح مىكند ، و براى چه كسى عبادت مىكند ، پس اين آيه نظير آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ » « 1 » مىباشد كه به زودى بحث آن خواهد آمد - ان شاء اللَّه تعالى . پس تا اينجا اين معنا به دست آمد كه مراد از نور در جمله « خدا نور آسمانها و زمين است » نور خداست ، كه از آن ، نور عام عالمى نشات مىگيرد ، نورى كه هر چيزى به وسيله آن روشن مىشود ، و با وجود هر چيزى مساوى است ، و عبارت اخراى آن است و اين همان رحمت عام الهى است . « مثل نوره » - اين آيه شريفه ، نور خدا را توصيف مىكند ، و اگر كلمه « نور » را اضافه به ضمير خدا كرده ، و فرموده « نور او » - با در نظر گرفتن اينكه اضافه مذكور ، لاميه است و معنايش « نورى كه مال اوست » مىباشد - خود دليل بر اين است كه مراد وصف آن نور كه خود خداست نيست ، بلكه مراد وصف آن نورى است كه خدا آن را افاضه مىكند ، البته باز مراد از آن ، نور عامى كه افاضه اش كرده ، و به وسيله آن هر چيزى ظهور يافته و عبارت است از وجودى كه هر چيزى به آن وصف مىگردد نيست به دليل اينكه بعد از تتميم مثل فوق ،

--> ( 1 ) هيچ چيز نيست مگر آنكه خداى را حمد و تسبيح مىگويد ولى شما تسبيح آنها را نمىفهميد . سوره اسراء ، آيه 44 .