مىفرمايد : وقتى مدعى ، شاهد نياورد ، نزد خدا - شرعا - محكوم است به دروغگويى . * ( « لَوْ لا جاؤُ عَلَيْه بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ فَأُولئِكَ عِنْدَ اللَّه هُمُ الْكاذِبُونَ » ) * يعنى اگر در آنچه مىگويند و نسبت مىدهند راستگو باشند ، بايد بر گفته خود شاهد بياورند و شهود چهارگانه را كه گفتيم شهود در زنا هستند حاضر سازند ، پس وقتى شاهد نياورند شرعا محكومند به كذب ، براى اينكه ادعاى بدون شاهد كذب است و افك . * ( « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيه عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * « افاضه » در حديث به معناى سر و صدا راه انداختن و تعقيب كردن يك داستان است و اينكه فرمود : « اگر فضل خدا نبود . . . » عطف است بر جمله * ( « لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوه . . . » ) * و در جمله مورد بحث بار ديگر به مؤمنين حمله شده است و اگر فضل و رحمت خدا را مقيد به دنيا و آخرت كرده براى اين بوده كه دلالت كند بر اينكه عذابى كه در ذيل آيه مىآيد عذاب دنيا و آخرت ( هر دو ) است . و معناى آيه اين است كه اگر فضل و رحمت خدا در دنيا و آخرت متوجه شما نمىشد ، به خاطر اين خوض و تعقيبى كه درباره داستان افك كرديد ، عذاب عظيمى در دنيا و آخرت به شما مىرسيد . * ( « إِذْ تَلَقَّوْنَه بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِه عِلْمٌ . . . » ) * ظرف « اذ » متعلق به جمله « افضتم » است . و تلقى قول ، به معناى گرفتن و پذيرفتن سخنى است كه به انسان القاء مىكنند و اگر تلقى را مقيد به السنة كرد ، براى اين بود كه دلالت كند بر اينكه داستان افك صرف انتقال سخنى از زبانى به زبانى ديگر است ، بدون اينكه درباره آن سخن ، تدبر و تحقيقى به عمل آورند . و بنا بر اين ، اينكه فرمود : * ( « وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِه عِلْمٌ » ) * از قبيل عطف تفسيرى است كه همان تلقى را تفسير مىكند . و باز اگر گفتن را مقيد به دهانها كرد براى اشاره به اين بود كه قول عبارت است از گفتن بدون تحقيق و تبين قلبى ، كه جز دهانها ظرف و موطنى ندارد و از فكر و انديشه و تحقيق سر چشمه نگرفته است . و معناى آيه اين است كه شما بدون اينكه درباره آنچه شنيده‌ايد تحقيقى كنيد ، و علمى به دست آوريد ، آن را پذيرفتيد و در آن خوض كرده دهان به دهان گردانيديد و منتشر ساختيد . و اينكه فرمود : * ( « وَتَحْسَبُونَه هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّه عَظِيمٌ » ) * معنايش اين است كه شما اين