« قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللَّه شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى » « 1 » به خلاف نبوت ، زيرا نبوت منصبى نيست كه مستلزم چنين لوازمى باشد . پس اينكه در آيه مورد بحث تعبير به رسول كرده ، خود مؤيد اين است كه مراد از تعذيب تعذيب دنيوى است نه اخروى و مطلق تعذيب . پس اينكه فرمود : * ( « وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا » ) * به منزله دفع توهمى است كه ممكن است از كسى سر بزند ، و از آيات سابق كه مىفرمود : « اثر اعمال به صاحبش برمىگردد ، و صالحين را به اجر كبير و طالحين را به عذاب اليم نويد مىداد » چنين برداشت كند كه آثار گناهان ( چه آثار سوء دنيوى آنها و چه اخرويشان ) به هيچ وجه از صاحبانش جدا شدنى نبوده و هيچ قيد و شرطى در لحوق آنها به صاحبانشان نيست . در اين آيه خداوند از چنين احتمالى پاسخ داده كه خدا به رحمت واسعه و عنايت كامله اش يك عذاب را كه همان عذاب استيصال دنيوى باشد مقيد به قيدى كرده ، و آن اين است كه « بعد از بعث رسول و انذار او » باشد ، هر چند مىتوانست اين قيد را نياورد ، و ليكن به خاطر رحمت و رأفتش به زبان پيامبر بندگانش را تا نهايت درجه ، موعظه نموده و حجت را بعد از تمام شدنش كاملتر مىكند آن وقت اگر باز هم به گمراهى خود ادامه دادند عذاب را مىفرستد ، و بنا بر اين جمله * ( « ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ » ) * معنايش « واقع نشدن » آن است ، نه « جايز نبودن » آن . بنا بر اين آيه شريفه همانطور كه ملاحظه مىشود در مقام اين نيست كه حكم عقل را كه مىگويد : « عقاب بدون بيان جايز نيست » امضاء كند ، بلكه كاشف از اقتضايى است كه عنايت و رحمت خداوندى دارد ، و آن اين است كه هيچ قومى را ( هر چند مستحق عذاب باشند ) به عذاب استيصال دچار نكند مگر بعد از آنكه رسولى به سويشان گسيل دارد تا حجت را بر ايشان مؤكد و تمامتر نموده و با بيانهايى پى در پى گوشزدشان كند . و اما « نبوت » ، مقامى است كه به وسيله آن تكاليف بر بندگان ابلاغ مىشود و شرايع دين بيان مىگردد به همين جهت مؤاخذه الهى و يا مغفرتش در حق افراد استقرار مىيابد و مشخص مىگردد كه چه كسى مستحق ثواب و چه كسى مستوجب عقاب اخروى است .

--> ( 1 ) گفتند پيامبران آنها آيا در خدا شكى است پديد آورنده آسمانها و زمين است مىخواند شما را به چيزى كه مغفرت است براى شما از گناهانتان و به تاخير اندازد شما را تا روز نامبرده شده . سوره ابراهيم ، آيه 10 .