* ( « وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاه مَنْشُوراً » ) * . وضع اين كتاب را كه در اين جمله گفته شده ، جمله بعدى يعنى * ( « اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » ) * روشن مىكند ، چون دلالت دارد بر اينكه : اولا آن كتابى كه روز قيامت براى انسان بيرون مىكشند كتاب خود او است ، و هيچ ربطى به غير او ندارد . و ثانيا اين كتاب حقايق تمامى اعمال آدمى را دارد ، بدون اينكه كوچكترين عمل او را از قلم انداخته باشد ، هم چنان كه در آيه ديگرى همين معنا را آورده و فرموده است : « وَيَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها » « 1 » . و سوم اينكه : حقيقت اعمال را آمارگيرى نموده سعادت باشد يا شقاوت ، نفع باشد يا ضرر جلوه گر مىسازد ، جلوه اى كه هيچ ابهامى نداشته و جاى هيچگونه عذرى باقى نمىگذارد ، هم چنان كه فرموده : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 2 » . و از آيه « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 3 » برمىآيد كه كتاب مزبور دربردارنده حقيقت اعمال و نتايج خير و شر آنها است ، نه اينكه مانند كتابهاى معمولى عبارت از خطوط و رسمها بوده باشد ، پس آن كتاب عبارتست از همان اعمالى كه خداوند آن را به انسان نشان مىدهد كه ديگر جاى حاشا و تكذيب نماند ، چون هيچ دليلى محكمتر از مشاهده و ديدن نيست . و از همين جا معلوم مىشود كه مراد از « طائر » و « كتاب » كه در آيه مورد بحث آمده ، يك چيز است و آن عبارت از اعمال آدمى است ، و اگر فرمود : * ( « وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً » ) * و نفرمود « و نخرجه » با اينكه يكى بودن آن دو ، اقتضاء مىكرد كه به صورت دوم تعبير كند ، به خاطر اين نيست كه « كتاب » غير از « طائر » است ، بلكه براى اين بوده كه كسى توهم نكند كه عمل قبلا طائر بوده و كتاب نبوده و در قيامت كتاب شده و ديگر طائر نيست .

--> ( 1 ) و مىگويند واى بر ما اين چه كتابى است كه از هيچ كوچك و بزرگى چشمپوشى نكرده مگر آنكه همه را آمارگيرى كرده است . سوره كهف ، آيه 49 . ( 2 ) تو در دنيا از اين حقايق اعمالت غافل بودى امروز پرده ات را كنار زديم اينك ديدگانت تيزبين شده . سوره ق ، آيه 22 . ( 3 ) روزى كه هر كسى مىيابد آنچه را كه از كار نيك كرده و آنچه را كه از بدى كرده است . سوره آل عمران ، آيه 30 .