عالم و همچنين احوال آن موجودات دو آيت از آيات خداى سبحان است كه بالذات دلالت بر يكتايى خدا در ربوبيت مىكند . ! و از همين جا روشن مىشود اينكه فرمود : « شب و روز را دو آيت قرار داد » مقصود اين است كه آنها را دو آيت خلق كرد ، نه اينكه در آغاز خلقتشان آيت نبودند و بعدا آنها را آيت خود قرار داد و آنها را به عنوان دليل مقرر داشت ، زيرا تمامى موجودات از همان اصل وجود ، آياتى هستند كه بر مكون خود دلالت دارند . بنا بر اين به خوبى روشن مىشود كه مراد از آيت شب و آيت روز خود شب و روز است ، و در حقيقت اضافه آيت به ليل و نهار در عبارت « آية الليل و آية النهار » اضافه بيانيه است نه اضافه لاميه و مقصود از محو ليل تاريك كردن و پنهان كردن آن از چشمها است ، كه به خلاف روز باشد . پس اينكه بعضىها « 1 » گفته‌اند : مراد از « آيت ليل » ماه و مراد از محو آن ، لكه هايى است كه در آن دو ديده مىشود ، و مراد از « آيت نهار » خود آفتاب ، و مبصر بودن آن ، نداشتن آن لكه ها است به هيچ وجه صحيح نيست . زيرا گفتگو در خود دو « آيت » ( ليل و نهار ) است ، نه در آيت آن دو آيت ، علاوه بر اين ، تفريعى كه بر جمله مورد بحث كرده و فرموده : * ( « لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ . . . » ) * متفرع بر روشنى دادن روز و ظلمت شب است نه بر لكه داشتن ماه و نداشتن آفتاب . و نظير اين حرف بى اساس را بعضى « 2 » ديگر نيز گفته‌اند كه : مراد از آيت شب ، ظلمت آن و از آيت روز نور آن و مراد از محو آيت شب ، بردن ظلمت آن با نور روز است ، و اگر در آيه از بردن نور روز ، به وسيله شب سخنى نرفته براى اين بوده كه همين يكى بر آن ديگرى دلالت مىكرده . و اگر خواننده محترم كلام سابق ما را به ياد داشته باشد قطعا وجه سقوط اين گفتار بر او پوشيده نخواهد ماند ، زيرا ما گفتيم كه آيه شريفه در مقام بيان فرقى است كه ميان اين دو آيت است ، و بنا به گفتار مفسر مزبور ديگر فرقى ميان اين دو آيت باقى نمىماند ، اين يكى آن ديگرى را و آن ديگرى اين را از بين مىبرد . جمله : * ( « لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ » ) * متفرع است بر جمله * ( « وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً » ) * و

--> ( 1 ) كشاف ، ج 2 ، ص 652 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 2 ، ص 402 .