هدايت مىكند كه قويمتر و استوارتر است ) ، در اين صورت دليلش اين است كه دين حنيف از اديان سابق خود كه كتب انبياء سلف متضمن آنها بودند كاملتر است ، زيرا تمامى معارف الهى تا آنجا كه بنيه بشرى طاقتش را دارد و همچنين تمامى شرايعى كه بشر در زندگى خود بدان نيازمند است در اين دين آمده ، و حتى يك عمل از اعمال فردى و اجتماعى بشر را بدون حكم نگذاشته ، هم چنان كه فرموده : « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْه مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْه » « 1 » . پس آنچه قرآن به سوى آن هدايت مىكند قويمتر از آن چيزيست كه ساير كتب و شرايع بدان هدايت مىكنند . * ( « وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً » ) * . كلمه « صالحات » صفتى است براى موصوفى كه به منظور اختصار حذف شده ، و تقدير آن : « و عملوا الأعمال الصالحات » است . در اين آيه حقى براى مؤمنين بر خدا اثبات شده ، و اينكه آن را « اجر » ناميده مؤيد اين معنا است ، و همچنين آيه « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ » « 2 » نيز مؤيد آنست . و هيچ محذور و اشكالى هم در آن نيست ، زيرا زمانى اشكال پيش مىآمد كه شخص ديگرى خداى را بدهكار اجر بندگان كند ، اما وقتى كه خودش حقى را براى بندگان بر خود واجب بسازد اشكالى پيش نمىآيد و نظير اين مطلب كه خداوند خود را بدهكار مؤمنين مىشمارد آيه شريفه : « ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ » « 3 » مىباشد . در اين آيه عنايت دارد پاداش منجز و تثبيت شده نيكوكاران را بيان كند ، هم چنان كه در آيه بعدى عنايتش به بيان كيفرى است كه منجز شده است ، و آن عبارت از عذاب كسانى است كه نسبت به آخرت و معاد كفر ورزيده باشند و اما خداوند در اين دو آيه متعرض حال كسانى كه ايمان آورده ولى عمل صالح نكرده باشند نشده ، پس چنين كسى از هيچ طرف وعده منجز ندارد ، نه پاداش و نه كيفر ، بلكه وضع او منوط به توبه و يا شفاعت است ، تا به

--> ( 1 ) و ما اين كتاب ( قرآن عظيم ) را به حق بر تو فرستاديم كه تصديق بدرستى و راستى همه كتب كه در برابر اوست نموده و بر حقيقت كتب آسمانى پيشين گواهى دهد . سوره مائده ، آيه 48 . ( 2 ) آنان كه به خدا ايمان آورده و نيكوكار شدند البته پاداش بىپايان خواهند يافت . سوره فصلت ، آيه 8 . ( 3 ) و ما رسولان خود و مؤمنان را نجات مىدهيم چنان كه ما بر خود فرض كرديم كه اهل ايمان را نجات بخشيم . سوره يونس ، آيه 103 .