وسيله يكى از اين دو به گروه صالحان از مؤمنين ملحق شود ، و در جاى ديگر در حق اين طايفه فرموده : « وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّه أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ » « 1 » و نيز فرموده : « وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللَّه إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ » « 2 » . آرى ، اين طايفه با طايفه اى كه هم ايمان دارند و هم عمل صالح ، در اين جهت شركت دارند كه خدا به پاداش اينكه ايمان آوردند ايشان را بر حق پايدار مىنمايد ، هم چنان كه فرمود : « وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ » « 3 » و نيز فرمود « يُثَبِّتُ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الآخِرَةِ » « 4 » . * ( « وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً » ) * . « اعتاد » به معناى « اعداد و تهيه كردن » است كه از « عتاد » ( به بفتح عين ) گرفته شده است ، و به طورى كه راغب مىگويد به معناى « ذخيره كردن چيزى است » قبل از رسيدن وقت حاجت و نياز به آن « 5 » . از سياق آيه چنين برمىآيد كه جمله مورد بحث ، عطف باشد به جمله « ان لهم . . . » كه در آيه قبل بود و تقديرش چنين است : « قرآن بشارت مىدهد كسانى را كه عمل صالح كردند به اينكه همانا براى آنان است اجرى بزرگ و براى كسانى كه ايمان به آخرت نياورند عذابى دردناك ذخيره كرده‌ايم » اگر عذاب كفار را براى مؤمنين بشارت داده از اين جهت است كه عذاب ايشان انتقامى است كه خدا از دشمنان دين مىگيرد و باعث روشنى ديدگان مؤمنين مىشود . حال چرا از اوصاف اين طايفه ، تنها « ايمان نياوردن به آخرت » را ذكر كرده با اينكه كفر ، با انكار غير آخرت - مثل انكار توحيد يا نبوت - نيز تحقق مىيابد ؟ جوابش اين است كه چون سياق كلام در بيان اثرى است كه دين قيم به دنبال دارد و با انكار معاد ديگر خاصيت و

--> ( 1 ) و بعضى ديگر آنها به گناه نفاق خود اعتراف كردند كه عمل صالح و فعل قبيح را هر دو بجاى آوردند ، اميد باشد كه خدا توبه آنان را بپذيرد . سوره توبه ، آيه 102 . ( 2 ) برخى ديگر از گناهكاران آنهايى هستند كه كارشان بر مشيت خدا موقوف است ، يا به عدل آنان را عذاب كند و يا به لطف و كرم از گناهشان درگذرد . سوره توبه ، آيه 106 . ( 3 ) و مؤمنان را به رحمت خدا بشارت ده كه به راستى مقامشان نزد خدا رفيع است . سوره يونس ، آيه 2 . ( 4 ) خدا اهل ايمان را با عقيده ثابت در دنيا و آخرت پايدار مىدارد . سوره ابراهيم ، آيه 27 . ( 5 ) مفردات راغب ، ماده « عتد » .