سوم اينكه انواع تفاضل و برترىها و احترامات دنيوى كه خود مردم به اوهام و افكار كوتاه مادى خود تراشيده‌اند و مثلا يكى را به خاطر دودمانش و يكى را به خاطر ثروتش و يكى را به خاطر مقامش از ديگران برتر مىشمرند ، همه از بين مىرود و آن روز همه در يك صف و يك رديف و بدون اينكه والايى نسبت به زير دستى و غنيى نسبت به فقيرى و مولايى از غلامى امتيازى داشته باشد ، محشور مىگردند . امتياز تنها بر ملاك عمل است ، و در اين هنگام است كه مىفهمند در زندگى دنيا خطا كردند و به بيراهه رفتند لا جرم به امثال « لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى . . . » خطاب مىشوند جمله « قَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ » مقول قول تقديرى است ، و تقدير آن « و قال لهم » و يا « و قلنا لهم لقد . . . » است ، و در اين جمله خطا و ضلالت آنان در دنيا و اينكه اشتغال به زخارف دنيا از سلوك راه خدا و پيروى دينش بازشان داشته بيان مىشود . و جمله « بلْ زَعَمْتُمْ » « 1 » * ( « لَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً » ) * از نظر معنا نظير آيه « أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ » « 2 » مىباشد و اين جمله اگر به خاطر كلمه « بل » و به ظاهر سياق اعراض از جمله قبل باشد تقدير آن از نظر معنا چنين مىشود : زينت دنيا و تعلق دلهايتان به اسباب ظاهرى ، شما را از عبادت ما و سلوك راه هدايت ما باز داشته ، بلكه از اين هم بالاتر ، پنداشته‌ايد كه ما براى شما موعدى كه در آن ما را ديدار كنيد ، و ما به حسابتان برسيم مقرر نكرده‌ايم . و به عبارت ديگر : اشتغالتان به دنيا و علاقه دلهايتان به زينت آن هر چند كه سبب شده از ياد ما اعراض كنيد و خطايا و گناهانى را مرتكب گرديد ليكن در اين ميان يك سبب ديگرى براى اعراض شما هست كه از سبب مذكور قديمىتر و اصلى است و آن اين است كه شما پنداشته‌ايد كه ما برايتان موعدى مقرر نكرده‌ايم . آرى ، از ياد بردن قيامت سبب اصلى اعراض از طريقه هدايت و فساد اعمال شما است . هم چنان كه در آيه ديگر به اين معنا تصريح شده ، مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ » « 3 » .

--> ( 1 ) آيا پنداشته‌ايد كه ما شما را بيهوده آفريده‌ايم و شما به سوى ما برنمىگرديد . سوره مؤمنون ، آيه 115 . ( 2 ) مرحوم علامه طباطبائى اين آيه را به اشتباه « بل ظننتم . . . » ضبط نموده و به شرح و توضيح آن پرداخته است كه صحيح آن « بَلْ زَعَمْتُمْ . . . » ) * است . ( 3 ) كسانى كه از راه خدا گمراه شدند عذاب دردناكى دارند به خاطر اينكه روز حساب را از ياد بردند . سوره ص ، آيه 26 .