نمىكردند - به صف واحد عرضه مىشوند ، به طورى كه هيچ يك بر ديگرى برترى نداشته باشد . آرى آن روز نه حسب و نسب مايه برترى است ، و نه مال و نه جاه دنيوى ، در آن روز عرضه مىشوند تا ميان همه داورى شود ، در اين حال همه به رأى العين مىبينند و مىفهمند كه خدا يگانه حق مبين بوده بتها و هر چيزى ديگر كه مىپرستيدند تنها اوهام و خرافاتى بوده كه حتى به قدر سر سوزنى خدايى نداشته و از خدا بىنيازشان نمىكرده‌اند . نه نفسشان آن استقلالى را كه برايش مىپنداشته‌اند ، داشته و نه اسباب ظاهرى كه در دستشان بوده و دلهايشان را مسخر خود كرده بود . آرى ، آن روز مىفهمند كه در اين پندارها به خطا رفته‌اند و راهى كه رفتند - يعنى دل بستگيشان به دنيا و اعراضشان از راه پروردگار و عمل نكردن بر طبق دستورات وى - راهى خطا بوده ، بلكه همين وضع آن روزشان كه عرضه بر پروردگار مىشوند نيز از خود ايشان بوده است ، چون ايشان بودند كه توهم كرده بودند كه چنين موقفى ندارند ، و روزى به حسابشان رسيدگى نمىشود . از اين بيان روشن مىگردد كه جملات چهارگانه آيه ، يعنى جمله : « عُرِضُوا . . . » و جمله « قَدْ جِئْتُمُونا . . . » و جمله « بلْ زَعَمْتُمْ » و جمله * ( « وَوُضِعَ الْكِتابُ . . . » ) * چهار نكته اساسى را افاده مىكنند كه از تفصيل جريانات روز قيامت خلاصه گيرى شده ، و اجمال آنچه را كه بين آنان و پروردگارشان از هنگام خروج از قبر تا فيصله يافتن حساب رخ مىدهد ذكر مىفرمايد : و اگر به ذكر اجمال آن اكتفاء نموده براى اين است كه همين اجمال كفايت مىكرد ، و غرض حاصل مىشد . پس جمله « عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا » اشاره به سه نكته است ، اول اينكه خلائق ناگزير از حشر به سوى پروردگار خويشند ، و به حكم اجبار ، بدون اينكه خود اختيارى داشته باشند عرضه بر پروردگار خود مىشوند . و ثانيا اينكه كفار در آن روز و در آن لقاء كرامت و حرمتى نخواهند داشت كه تعبير جمله « على رَبِّكَ » نيز اشعار به اين معنا دارد ، و گرنه مىفرمود : « على ربهم » هم چنان كه در باره مؤمنين فرموده : « جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ » « 1 » و نيز فرموده : « إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ » « 2 » و يا سياق سابق را كه سياق تكلم بود رعايت مىكرد و مىفرمود « عرضوا علينا » .

--> ( 1 ) پاداش ايشان نزد پروردگار جنتهاى عدن است . سوره بينه ، آيه 8 . ( 2 ) ايشان ديدار خواهند كرد پروردگار خويش را . سوره هود ، آيه 29 .