خدا هيچ كس هيچ چيز را مالك نيست ، مگر آنچه را كه خدا تمليكش كرده ، و او را بر آن توانا نموده ، تازه بعد از تمليك هم باز خود او مالك و قادر بر آن است ( و مانند تمليك ما به يكديگر نيست كه وقتى چيزى به كسى تمليك كنيم ديگر خودمان مالك نيستيم ) . آيات قرآنى كه بر اين حقيقت دلالت كند بسيار زياد است ، كه حاجتى به ايراد آنها نيست . پس تمامى ذواتى كه در عالم است كه داراى افعال و آثارى هستند و ما آنها را سبب و فاعل و علت آن افعال و آثار مىناميم هيچ يك مستقل در سببيت خود نيستند ، و هيچكدام در فعل و اثر خود بى نياز از خدا نيست ، هيچ عملى و اثرى از آنها سر نمىزند مگر آنكه خدا بخواهد ، زيرا او است كه آن را قادر بر آن فعل كرده و در عين حال سلب قدرت از خود ننموده ، تا آن فاعل بر خلاف اراده خدا اراده اى كند . و به عبارت ديگر هر سببى از اسباب عالم هستى سبب از پيش خود نيست و سببيتش به اقتضاء ذاتش نمىباشد ، بلكه خداى تعالى او را قادر بر فعل و اثرش كرده و هر جا كه فعل و اثرى از خود نشان دهد مىفهميم كه خدا خلاف آن را اراده نكرده است . و اگر بخواهى مىتوانى بگويى خداى تعالى راه رسيدن به اثر را برايش آسان و هموار كرده . و باز اگر خواستى بگو اثر خود را به اذن خدا بروز مىدهد ، زيرا برگشت همه اين تعبيرات به يكى است . اذن خدا همان اقدار خدا است ، اذن خدا همان رفع موانع نمودن خدا است ، و آيات داله بر اين كه هر عملى از هر عاملى موقوف بر اذن خداى تعالى است بسيار زياد است از آن جمله مىفرمايد : « ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّه » « 1 » و نيز مىفرمايد : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه » « 2 » و نيز مىفرمايد : « وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُه بِإِذْنِ رَبِّه » « 3 » و نيز مىفرمايد : « وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه » « 4 » و نيز فرموده : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّه » « 5 » و همچنين آيات زياد ديگرى از اين قبيل . پس انسان عارف به مقام پروردگار خود و كسى كه خود را تسليم پروردگار خويش ساخته مىبايستى هيچ وقت خود را سبب مستقل در امرى و در كارى نداند ، و خود را در آن

--> ( 1 ) هيچ درخت خرمايى را قطع نمىكنيد و يا به حال خود نمىگذاريد مگر به اذن خدا . سوره حشر ، آيه 5 . ( 2 ) هيچ مصيبتى نمىرسد مگر به اذن خدا . سوره تغابن ، آيه 11 . ( 3 ) سرزمين پاك روئيدنيش نمىرويد مگر به اذن خدا . سوره اعراف آيه 58 . ( 4 ) هيچ كسى نمىتواند ايمان بياورد مگر به اذن خدا . سوره يونس ، آيه 100 . ( 5 ) هيچ رسولى نفرستاديم مگر براى اينكه به اذن خدا اطاعت شود . سوره نساء ، آيه 64 .