محروم شوند ، حتى به يك كلمه از دين توحيد لب نگشايند . البته هيچ يك از اينها نسبت به كسى كه در زير فشار كفار قرار گرفته و از هر سو او را محصور خود نموده مانند يك اسير زير دست و مستضعف در ميان آنان زندگى مىكند مانعى ندارد ، هم عقل آن را تجويز مىكند ، و هم نقل ، حتى قرآن كريم صريحا تجويز نموده و فرموده : « إِلَّا مَنْ أُكْرِه وَقَلْبُه مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمانِ » « 1 » و نيز فرموده : « إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً » « 2 » كه چنين كسانى مىتوانند به زبان انكار حق نموده و در دل ايمان داشته باشند ، ليكن همه اينها براى كسى است كه گفتيم در زير فشار كفار و زير نظر آنان و در چنگالشان قرار گرفته باشد ، نه مانند اصحاب كهف كه از ميان كفار نجات يافتند ، و آزادى در عمل و اعتقاد به دست آوردند ، براى آنان ديگر جائز نيست خود را در مهلكه ضلالت افكنده و دست بسته تحويل اجتماع كفر شوند آن وقت نتوانند به كلمه حق لب بگشايند ، و خود را از انجام وظائف دينى و انسانى محروم كنند ، كه اگر چنين كنند سعادت را بر خود حرام نموده ديگر هرگز روى رستگارى را نمىبينند ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّه واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً » « 3 » . و با همين بيان وجه ترتب جمله * ( « وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً » ) * بر جمله * ( « أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ » ) * كاملا روشن مىگردد ، و نيز اشكالى كه در اينجا به نظر مىرسد رفع مىشود ، و آن اشكال اين است كه اظهار كفر از روى اكراه و پنهان داشتن ايمان در قلب و بين خود و خدا هميشه بخشوده است ، و منحصر به زمانى معين نيست ، پس چرا فرموده : « و هرگز تا ابد رستگار نمىشوند » و با اينكه مجبور بودن اصحاب كهف از حالشان هويدا بوده چرا برگشتن به كفر ملتشان را هلاكت ابدى خوانده ؟ جوابى كه گفتيم از كلام ما به دست مىآيد اين است كه اگر خود را بر مردم عرضه مىكردند و يا ايشان را به نحوى به مخفىگاه خود راهنمايى

--> ( 1 ) مگر كسى كه مجبورش كنند به زبان كفر بگويد ، در حالى كه قلبش مطمئن به ايمان باشد . سوره نحل ، آيه 106 . ( 2 ) مگر آنكه از شر آنان تقيه كنيد . سوره آل عمران ، آيه 28 . ( 3 ) كسانى كه ملائكه جانشان را در حال كفر و ظلم به نفس گرفتند مىپرسند در دنيا چه وضعى داشتيد ( چرا كافر بوديد ؟ ) مىگويند ما در دنيا جزو طبقه ضعيف بوديم ( اقويا به كفر مجبورمان كردند ) ملائكه مىگويند : مگر زمين خدا فراخ نبود چرا مهاجرت نكرديد ؟ اين دسته از مردم جايشان جهنم است كه بد سرانجامى است . سوره نساء ، آيه 97 .