تشخيص دادن نيست ، و اظهار كردن ادب غير از تشخيص دادن و گفتن است . و ظاهر امر اين است كه گويندگان * ( « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ » ) * غير گويندگان * ( « لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ » ) * است ، زيرا سياق - همانطور كه ديگران « 1 » هم گفته‌اند - سياق محاوره و پاسخ و پرسش است كه لازمه اش اين است كه يك عده بپرسند و عده اى ديگر پاسخ گويند . پس گويندگان جمله دومى غير از گويندگان جمله اولى هستند ، و اگر هر دو كلام از يك عده مىبود جاى آن داشت كه بفرمايد : « ثم قالوا ربنا اعلم بما لبثنا - پس خودشان در جواب خود گفتند پروردگار ما داناتر است به اينكه چقدر خوابيده‌ايم » نه اينكه بفرمايد : « پروردگار شما بهتر مىداند . . . » . از اينجا استفاده مىشود كه اصحاب كهف هفت نفر يا بيشتر بوده‌اند ، نه كمتر ، زيرا در حكايت گفتگوى ايشان يك جا تعبير به « قال » آمده ، و دو جا : « قالوا » و چون كمترين عدد جمع سه است نتيجتا عددشان از هفت نفر كمتر نبوده و حد اقل سه نفر سؤال كرده‌اند و حد اقل سه نفر جواب داده‌اند ، و يك نفر هم صاحب كلامى است كه كلمه « قال » در آغازش آمده . * ( « فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِه إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّها أَزْكى طَعاماً فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْه » ) * - اين جمله نيز تتمه محاوره و گفتگوى ايشان است ، كه پيشنهاد مىكند يك نفر را به شهر بفرستند تا طعامى برايشان بخرد ، و غذايى تهيه كند . ضمير در كلمه « ايها » به مدينه بر مىگردد ، و مقصود اهل مدينه است ، يعنى كدام يك از اهل شهر طعام بهترى دارد از او بخرد و بياورد ، و اين قسم اضمار را استخدام گويند . كلمه « ازكى : پاكيزه تر » از ماده زكات است ، و زكات طعام پاكيزه آن است . بعضى « 2 » گفته‌اند : يعنى حلالتر آن . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند يعنى پاكتر آن ، و ليكن اينكه كلمه را به صيغه افعل تفصيل ( ازكى ) آورده خالى از اين اشعار و اشاره نيست كه مقصود از كلمه مذكور همان معناى اول باشد . ضمير در « منه » به طعامى برمىگردد ، كه از جمله * ( « أَزْكى طَعاماً » ) * استفاده مىشود بعضى « 4 » گفته‌اند به كلمه * ( « أَزْكى طَعاماً » ) * برمىگردد و كلمه « من » در « منه » براى ابتداء و يا تبعيض است كه اگر تبعيض باشد معناى جمله اين مىشود كه « يكى را بفرستيد در شهر بگردد و ببيند كداميك از فروشگاهها جنس پاكيزه تر مىفروشد و مقدارى از آن برايتان

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 229 . ( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 230 و تفسير فخر رازى ، ج 21 ، ص 103 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 231 .