اول اين كتاب گذرانديم . و نيز داستان مامور شدن ملائكه به سجده كردن بر آدم و اينكه همه آنان وى را سجده كردند يادآور شده و مىفرمايد : « فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ » « 1 » و ما در تفسير آياتى كه راجع به اين داستان در سوره اعراف آمده روشن كرديم كه سجده ملائكه بر آدم از باب خضوع ايشان در برابر مقام كمال انسانى بوده ، و آدم جنبه قبله را براى ايشان داشته ، وى با وجود خود ، انسانيت را در برابر ايشان مجسم نموده بود ، اين بود آنچه كه از ظاهر آيات مورد بحث و ساير آياتى كه آورديم استفاده مىشد ، و البته در روايات هم گوشه ها و اشاراتى كه اين معنا را تاييد كند ديده مىشود ، و چون اين بحث غير از جنبه قرآنيش جنبه عقلانى نيز دارد تفصيل آن را بايد در مباحث عقلى جستجو كرد . * ( « يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ » ) * . مقصود از اين « يوم » روز قيامت است ، و ظرف يوم متعلق به مقدر است ، و تقدير كلام چنين است : « اذكر يوم فلان - به ياد آور روزى را كه » و كلمه « امام » به معناى مقتداء است ، و خداى سبحان افرادى از بشر را به اين نام ناميده كه جامع آنان اين است كه بشر را با امر خدا هدايت مىكنند ، هم چنان كه در باره ابراهيم ( ع ) اين اسم را به كار برده و فرمود : « إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً » « 2 » و در باره سايرين فرموده : « وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا » « 3 » و افراد ديگرى را كه مقتدا و رهبر گمراهانند ائمه كفر خوانده و فرمود « فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ » « 4 » و نيز تورات را امام خوانده و فرمود : « وَمِنْ قَبْلِه كِتابُ مُوسى إِماماً وَرَحْمَةً » « 5 » ، و چه بسا از آن استفاده شود كه كتابهاى آسمانى كه مشتمل بر دين تازه و شريفند مانند كتاب نوح و ابراهيم و عيسى و محمد ( صلوات اللَّه عليهم ) همه امام باشند . و نيز لوح محفوظ را امام خوانده و فرمود « وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناه فِي إِمامٍ مُبِينٍ » « 6 » .

--> ( 1 ) همه فرشتگان عالم سجده كردند . سوره حجر ، آيه 30 . ( 2 ) ترا به پيشوايى خلق برگزيدم . سوره بقره ، آيه 124 . ( 3 ) و آن را به پيشواى مردم ساختيم تا خلق را به امر ما هدايت كنند . سوره انبياء ، آيه 73 . ( 4 ) قتال كنيد با پيشوايان كفر . سوره توبه ، آيه 12 . ( 5 ) و قبل از او كتاب موسى كه امام و رحمت بود . سوره هود ، آيه 17 . ( 6 ) هر چيزى را در امام مبين آمارگيرى كرده‌ايم . سوره يس ، آيه 12 .