قدرت نداشتن ملائكه و جن كه مورد پرستش مشركين هستند خيلى روشن نيست ، و دليل روشنى نداريم كه بطور مطلق جن و ملك هيچ قدرتى ندارند . و اگر بگويى : دليلش اين است كه مشركين دست به دامن جن و ملك مىشوند ، و اجابتى نمىبينند ، جواب مىدهيم ما مسلمانها هم دست به دامن خدا مىشويم و دعاهايمان مستجاب نمىشود . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : مراد اين است كه اصلا قدرتى بر نفع و ضرر ندارند و استدلال مىكنند به دليل اشعريها كه مىگويند تمامى ممكنات در ابتداى تكوينشان مستند به خدايند ، و ما در پاسخ آنان مىگوييم جن و انس و ملائكه هر چند كه الآن قدرت دارند ، ليكن در آغاز هم خودشان و هم قدرتشان مستند به خدايند پس در حقيقت مستقلا هيچ قدرتى ندارند . و ليكن هر چند كه قرآن براى ملائكه و جن اثبات انواع قدرت مىكند آن هم نه در يك آيه و دو آيه بلكه در آيات بسيارى كه نمىتوان تاويلش كرد ولى در عين حال حقيقت قدرت را در نظائر آيه « أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً » « 2 » به خدا اختصاص مىدهد . و از اينجا مىفهميم كه غير خدا اگر چيزى يا كسى قدرتى دارد قدرتش از قدرت خدا نشات گرفته است ، يعنى خدا او را قادر ساخته است ، و اگر چيزى را مالك است خداوند تمليكش كرده ، پس احدى نيست كه در قدرت و ملكى مستقل باشد مگر خود او ، و قدرت و ملكهايى كه در دست ديگران است عاريتى مىباشد و تاثيرش نيز بستگى به اذن خدا و مشيت او دارد . بنا بر اين نمىتوان احتجاج آيه شريفه را منوط بر اين دانست كه ملائكه و جن و انس كه مورد پرستش بتپرستان قرار گرفته‌اند اصلا قدرت ندارند ، بلكه حجت مزبور مبتنى بر اين است كه خدايان ، مستقل در ملك و قدرت نيستند ، و در هر چه دارند مثل خود پرستش كنندگانشان محتاج به خدايند ، و به درگاه او روانند و اگر بتپرستان اين خدايان را مىخوانند از آنجايى كه دعا متوجه قدرت مستقل مىشود نه به قدرت كسى كه قدرتش و ملكش به تمليك ديگرى است ، پس در حقيقت دعا و مسئلت ايشان هم متوجه درگاه خداى تعالى است ، و در حقيقت از او مىخواهند نه از بتها . و اما به اين سخن مفسر كه گفت : « دليلى واضح و روشن نداريم كه ملائكه و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 98 . ( 2 ) سوره بقره ، آيه 165 .