و جمله * ( « إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ » ) * تعليل حكم مذكور است ، هم چنان كه جمله * ( « إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً » ) * تعليل براى تعليل قبل است . و چه بسا بعضى « 1 » گفته باشند مقصود از گفتار به احسن خوددارى كردن از جنگ با مشركين و برقرار كردن روابط حسنه و مسالمتآميز است ، و خطاب در آيه به مؤمنين صدر اسلام و اهل مكه است كه هنوز رسول خدا ( ص ) هجرت نكرده ، و آيه شريفه بطورى كه از روايات اسباب نزول برمىآيد ، در حقيقت نظير آيه : « وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً » مىباشد ( كه در آيه 83 سوره بقره قرار داشت ) به مسلمانان دستور مىدهد با مردم خوشزبان باشند ، ولى خواننده گرامى توجه دارد كه اين تفسير با تعليلى كه در ذيل آيه است سازگارى ندارد . * ( « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا » ) * . قبلا گفتيم كه اين آيه و آيه بعدش تتمه و دنباله سياق آيه قبلى است ، بنا بر اين اول آيه تتمه كلامى است كه رسول خدا ( ص ) مامور شده به مردم برساند ، و ذيل آيه خطابى است كه خداوند تنها به رسول گرامى خود نموده ، بنا بر اين ديگر كسى نپندارد كه در آيه شريفه التفاتى به كار رفته است . ممكن هم هست بگوئيم خطاب در صدر آيه متوجه رسول خدا ( ص ) و مؤمنين هر دو باشد به اينكه جانب خطاب آن جناب را ، بر غيبت آنان غلبه داده باشد ، و اين احتمال با سياق آيه قبلى سازگارتر است ، و كلام را ( كه همه اش از خداست ) بهتر به هم مربوط و متصل مىكند . و به هر حال جمله * ( « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ » ) * در مقام تعليل امرى است كه قبلا كرده بود ، هر چند در آيه قبلى امر مزبور را تعليل كرده بود ، ولى اين تعليل تعليل دوم است و اين معنا را مىرساند كه « خداوند دوست دارد كه مؤمنين از سخن درشت با يكديگر دورى كنند و نسبت به سعادت و شقاوت يكديگر - كه خدا به آن داناتر است - قضاوت نكنند و مثلا نگويند فلانى چون پيروى رسول خدا ( ص ) را كرده سعيد و آن ديگرى كه نكرده شقى است ، فلانى اهل بهشت و آن ديگرى اهل جهنم است » زيرا : كس نمىداند در اين بحر عميق سنگريزه قرب دارد يا عقيق آرى كسانى كه به خدا ايمان دارند بايد اين گونه امور را به خدا واگذار نمايند ، چون پروردگار شما ، شما را بهتر مىشناسد ، و همانا او به مقتضاى استحقاقى كه از رحمت و يا عذاب او

--> ( 1 ) منهج الصادقين ، ج 5 ، ص 288 .