مىشود خطام و دقاق و تراب . و مبرد مىگويد : هر چيزى كه در نهايت نرمى سائيده شده باشد آن را « رفات » مىگويند « 1 » . در اين آيه شريفه همان مطالب قبلى دنبال شده و مساله نفهميدن و نداشتن درك مشركين تعقيب گرديده است كه تحقق معاد را با اينكه از اهم معارف قرآنى است انكار مىكردند آرى مساله معاد واضحترين مطلبى است كه از راه وحى و هم از راه عقل بر آن استدلال شده است ، حتى خداى تعالى آن را در كلام خود چنين وصف كرده كه « لا رَيْبَ فِيه - جاى شك در آن نيست » و اين منكرين هم غير از بعيد شمردن مساله معاد ، هيچگونه دليلى بر انكار خود و بر نبودن معاد در دست ندارند . و بزرگترين چيزى كه اين استبعاد را در دلهايشان جلوه داده اين پندار است كه مرگ يعنى نابودى ، و بعيد است چيزى بعد از نابودى دوباره موجود شود هم چنان كه گفته‌اند * ( « أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً » ) * آيا بعد از مرگ و فساد بدنهايمان كه هيچ اثرى از آن نمانده دوباره از نو خلق مىشويم و به صورت انسانهايى كه بوديم در مىآئيم ؟ چه برگشتن دورى . خداى سبحان اين استبعادشان را رد نموده و آن را با قدرت مطلقه خود و به رخ كشيدن خلقت نخست ، جواب داده كه به زودى خواهد آمد . * ( « قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ » ) * . از آنجايى كه منكرين معاد كلام خود را با تعبيرى غرورآميز چون * ( « أَ إِذا كُنَّا . . . » ) * اداء كرده بودند ، خداوند دستور داد تا با امر تسخيرى به ايشان بفرمايد : اگر سنگ يا آهن و يا هر چه بزرگتر از آن و دور تر از انسان شدن باشيد باز هم خداوند شما را به صورت انسان در خواهد آورد . بنا بر اين آيه شريفه ، اشاره به اين است كه قدرت مطلقه الهى را تجديد خلقت هيچ چيزى به ستوه نمىآورد ، چه استخوانهاى پوسيده و توتيا شده ، و چه آهن و چه غير آن . و معنايش اين است كه به ايشان بگو اگر از هر چيزى باشيد سختتر از استخوانهاى پوسيده مانند سنگ يا آهن و يا مخلوقى ديگر و در نتيجه استبعادتان چند برابر و از اين بيشتر باشد . خداوند به زودى شما را به خلقت اولتان برخواهد گردانيد ، و مبعوثتان خواهد نمود .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 419 .