و كوتاه سخن اينكه غايت خلقتشان مطلق اختلاف است ، چه دينى و چه غير دينى . و بنا بر آنچه كه از ابن عباس نقل شده به او نسبت داده‌اند كه گفته است : معناى آيه اين است كه خداوند بشر را دو فريق آفريد يك فريق مشمول رحمت او شدند و در نتيجه اختلاف نكردند ، و فريقى كه مشمول رحمتش نشدند پس اختلاف كردند . « 1 » و به مالك بن انس نسبت داده شده كه گفته است : خلقشان كرد تا يك فريق در بهشت باشند و فريق ديگر در جهنم « 2 » . ولى خواننده محترم فهميد كه چه اشكالاتى به اين وجوه وارد است ، و ديگر تكرار نمىكنيم . و خامسا معلوم شد كه منظور از تمام كردن كلمه ، تحقق بخشيدن آن و مصداق گرفتن براى آن است . بحث روايتى در تفسير قمى در ذيل جمله * ( « وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ . . . » ) * گفته است كه امام فرمود : يعنى در قيامت . « 3 » و در الدر المنثور است كه ابن ابى حاتم و ابو الشيخ از حسن روايت كرده كه گفت : وقتى آيه * ( « فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ » ) * نازل شد حضرت فرمود : « شمروا ، شمروا - مهياى استقامت شويد » و ديگر كسى او را خندان نديد « 4 » . و در مجمع البيان در ذيل آيه * ( « فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ . . . » ) * از ابن عباس نقل كرده كه گفت : هيچ آيه اى بر رسول اكرم نازل نشد كه به قدر اين آيه ناراحتش كند ، و لذا وقتى اصحابش عرض كردند يا رسول اللَّه پيرى به سرعت بر شما حمله آورد و موهاى شما را سفيد كرد ، در جوابشان فرمود : سوره هود و سوره واقعه مرا پير كرد . « 5 » مؤلف : اين حديث مشهور است و در پاره اى از نقلهاى آن دارد كه « سوره هود و نظاير آن مرا پير كرد » و چون در سوره واقعه آيه اى كه ( در شدت ) نظير آيه * ( « فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ » ) * بوده

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 203 - 204 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 204 - 203 . ( 3 ) تفسير قمى ، ج 1 ، ص 338 . ( 4 ) الدر المنثور ، ج 3 ، ص 351 . ( 5 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 199 .