ناحيه خود مردم است ، اين است آنچه از سياق آيات مورد بحث استفاده مىشود . و اگر رحمت را - كه گفتيم همان هدايت است - غايت خلقت گرفتيم به خاطر اينست كه رحمت به غايت نهايى كه همان سعادت بشر است اتصال دارد هم چنان كه در آيه « وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي هَدانا لِهذا » « 1 » كه حكايت قول اهل بهشت است هدايت را غايت شمرده و اين نظير غايت شمردن عبادت است براى خلقت در آن آيه كه مىفرمايد : « وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 2 » عبادت نيز متصل به سعادت آدمى است . * ( « وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » ) * - يعنى كلمه خداى تعالى تحقق يافت ، و مصداق خود را از ايشان گرفت ، به خاطر ظلم و اختلافشان در حق ، و بعد از آنكه بدان عالم شدند ، و كلمه او كه تحقق يافت همان پر كردن جهنم بود . اين آيه نظير آيه « وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » « 3 » مىباشد و اصل اين كلمه آن وعده اى است كه خداوند به ابليس ملعون در جواب او كه گفته بود : « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ » داده است و فرموده : « قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 4 » پس اين آيات مضمونش متحد و بعضى مفسر بعضى ديگر است . اين بود آنچه كه از تدبر در معناى آن دو آيه به دست آمد . و خلاصه اش اين شد كه : اولا مقصود از جمله * ( « وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً » ) * متحد ساختن براى از بين بردن تفرقه و اختلاف است . بعضى « 5 » هم گفته‌اند كه منظور از آن اجبار كردن نفوس به قبول اسلام است كه بدون اختيار و بطور اتوماتيك اسلام را بپذيرند ، و چون با تكليف منافات دارد ، چنين كارى را نكرده - نقل از قتاده . بعضى « 6 » ديگر گفته‌اند : معنايش اين است كه اگر خدا بخواهد همه شما را در بهشت جمع مىكند ، و ليكن خدا خواسته درجات بهشت متفاوت باشد ، و شما با عمل صالح خود در

--> ( 1 ) ستايش خدايى كه ما را بر اين مقام رهنمايى كرد . سوره اعراف ، آيه 43 . ( 2 ) جن و انس را نيافريديم مگر براى اينكه مرا ستايش كنند . سوره ذاريات ، آيه 56 . ( 3 ) و اگر مىخواستيم هدايت هر كس را به او مىداديم ، و ليكن قضاى من رانده شده كه بطور قطع جهنم را از جن و انس ، پر كنم . سوره الم سجده ، آيه 13 . ( 4 ) گفت : به حق سوگند كه حق مىگويم بطور قطع جهنم را از تو و از كسى كه پيرويت كند پر مىكنم . سوره ص ، آيه 85 . ( 5 و 6 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 203 .