وسيله حق پنهان بماند . پس مقصود آيه از اختلاف آنان همان حرفها و عقايدى است كه پيش خود تراشيده و در نتيجه مردمى كه پيرو ايشانند در شك افتاده از حق متفرق مىشوند . آرى ، مقصود آيه آن كسانى است كه پيروانى دارند ، و در نزد پيروان خود القاء شبهه مىكنند و آراء باطلى را به صورت حق جلوه مىدهند تا به كلى حق را از فهم و درك مردم پوشيده نگهدارند . و اين اختلاف را فقط از روى بغى و دشمنى مرتكب مىشوند ، و اين همان اختلافشان در حق مىباشد ، پس از اينكه حق براى آنان روشن گشت . از آنچه گذشت - هر چند طول كشيد - اين نكته عايد گرديد كه اسم اشاره * ( « وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ » ) * اشاره است به رحمتى كه جمله * ( « إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ » ) * بر آن دلالت دارد ، و اگر كلمه « رحمت » مؤنث لفظى است منافات ندارد كه اسم اشاره به آن مذكر آورده شود ، زيرا در مصدر « رحمت » هر دو صورت جايز است ، به شهادت اينكه مىبينيم در آيه « إِنَّ رَحْمَتَ اللَّه قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ » « 1 » قريب را كه وصف رحمت است مذكر آورده . علاوه ، اگر ما اشاره « لذلك » را اشاره به رحمت ندانيم ، لا بد بايد بگوييم اشاره به اختلاف است ، و حال آنكه گفتيم كه اختلاف مزبور ناشى از بغى و ظلم ايشان و موجب تفرق ايشان از حق و پوشاندن حق و نمودارى باطل است ، و چنين اختلافى چگونه مىتواند غايت خلقت و منظور خداى تعالى از آفرينش انسانها باشد . آرى ، معنا ندارد بگوييم خداوند سبحان عالم انسانى را ايجاد كرد تا ظلم و ستم را زنده و حق را باطل كنند و بعد او به اين جرم هلاكشان كند و سپس آنها را در آتش خالد بسوزاند ، قرآن كريم با تمام بياناتش چنين احتمالى را رد مىكند . از اين هم كه بگذريم سياق آيات اين اعمال را دفع مىكند ، زيرا آيات در مقام بيان اين معنا است كه خداوند به رأفت و رحمت خود مردم را به سوى خير و سعادتشان دعوت مىكند ، و از ايشان ظلم و شر را نخواسته ، و ليكن مردم به خاطر ظلم و اختلاف خود از دعوت او استنكاف مىورزند و آيات او را تكذيب نموده غير او را مىپرستند ، و در زمين فساد انگيخته با دست خود گور خود را مىكنند ، و خود را دچار عذاب مىسازند ، و گرنه خداوند سرزمينهايى را كه اهل آن صالحند به ظلم و ستم هلاك نمىكند ، و نيز او نخواسته مردم را خلق كند تا بغى و فساد به راه بيندازند ، و او به همين جرم هلاكشان كند . پس آنچه از ناحيه خداست تنها رحمت و هدايت است ، و آنچه ظلم و اختلاف است از

--> ( 1 ) سوره اعراف ، آيه 56 .