كلام را طولانى كرده‌اند . و از بعضى از مفسرين نقل شده كه گفته‌اند : منظور از موصول « الذين » عموم مسلمين ، و منظور از « احزاب » يهود و نصارى و مجوس است . باز از بعضى ديگر نقل شده كه گفته‌اند در جمله * ( « وَإِلَيْه مَآبِ » ) * تقدير « و اليه مآبي و مآبكم » است . و ليكن اين اقوال هيچ دليلى از ظاهر لفظ آيه ندارند ، و فائده اى هم در تعقيب آنها و پاسخ از آنها نيست . * ( « وَكَذلِكَ أَنْزَلْناه حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّه مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ » ) * . اشاره « كذلك » به كتابيست كه در آيه قبلى بود ، و مقصود از آن جنس و عموم كتابهاى نازل شده بر انبياء گذشته است ، مانند تورات و انجيل . و منظور از « حكم » قضاء و فرمان است ، چون شان كتابى كه از آسمان نازل شود همين است . هم چنان كه در آيه ديگر فرموده : « وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيه » « 1 » پس كتاب از يك نظر حكم الهى است ، و از يك نظر حاكم ميان مردم است ، و اين است معناى « حكم » نه حكمت كه بعضى گفته‌اند . كلمه « عربيا » صفت است براى حكم ، و اشاره است به اينكه اگر كتاب را به زبان عربى كه زبان رسول خدا ( ص ) است نازل فرموده براى اين بوده كه سنت او بر اين جارى شده كه هر پيغمبرى را به زبان قوم خودش بفرستد ، و در اين باره فرموده : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِه » « 2 » و اين معنا پوشيده نيست كه خود شاهد است بر اينكه مراد از اهل كتابى كه در آيه قبلى آمده يهود و نصارى است ، و اصولا روى سخن در اين آيات به ايشان است هم چنان كه آيات سابق متعرض حال مشركين بود . بنا بر اين منظور از جمله * ( « وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ . . . » ) * نهى از پيروى خواسته هاى اهل كتاب است ، كه نه تنها در اين آيه بلكه بارها در قرآن كريم از آن نهى فرموده ، و عمده جهت آن اين است كه اهل كتاب از پيش خود معجزاتى دلبخواه غير از معجزه قرآن پيشنهاد مىكردند ، هم چنان كه مشركين از آن حضرت معجزاتى طلب مىنمودند . علاوه بر اينكه اهل كتاب نسخ

--> ( 1 ) و با ايشان كتاب را به حق فرستاد تا حكم كند ميان مردم ، در آنچه اختلاف مىكنند . سوره بقره آيه 213 . ( 2 ) و ما هيچ پيغمبرى نفرستاديم مگر به زبان قومش . سوره ابراهيم ، آيه 4 .