بدون كمترين حركتى از جايى به جاى ديگر منتقل گردد ، با اينكه خداى تعالى فرموده : « وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَأَنَّ سَعْيَه سَوْفَ يُرى ثُمَّ يُجْزاه الْجَزاءَ الأَوْفى » « 1 » . ( عجب اينجاست كه ) رسول خدا ( ص ) جواب از توهم دوم را هم با آنكه در باره آن سؤالى نشده بود مهمل نگذاشت و با آوردن كلمه « ميسر » به آن جواب اشاره فرموده ( چون كلمه مذكور اسم مفعول از باب تفعيل و مشتق از « تيسير » ) و معنايش تسهيل است ، و تسهيل خود شاهد است بر اينكه آن امرى كه براى رسيدنش تسهيل شده امرى حتمى و ضرورى نيست كه عدم آن محال باشد ، و اگر راه بهشت براى هر كس كه مقدر شده ضرورى السلوك و حتمى القطع بدون قيد و شرط بوده باشد ديگر براى تيسير و تسهيل و آسان كردن سلوك آن معنايى نخواهد ماند . پس ، اينكه رسول خدا ( ص ) فرمود : « كل ميسر لما خلق له » خود دليل بر اين است كه براى عاقبت كار انسان چه سعادت و چه شقاوت دو وجه هست : يكى وجه ضرورت و قضاى حتمى كه به هيچ وجه قابل تغيير نيست . و يكى هم وجه امكان و اختيار كه انسان مىتواند و برايش ميسر است كه با عمل و اكتساب ، خود را به يكى از دو غايت سعادت و شقاوت برساند ، و دعوتهاى الهى هم به خاطر اين وجه است نه وجه اول . در جلد اول اين كتاب نيز در تفسير آيه « وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 2 » بحثى در باره جبر و تفويض ايراد نموديم . و در الدر المنثور است كه ابن جرير و ابو الشيخ و ابن مردويه از قتاده روايت كرده‌اند كه وى آيه * ( « فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا » ) * را تلاوت كرد و گفت كه انس براى ما نقل كرد كه رسول خدا ( ص ) فرمود : « جمعى از دوزخيان از آتش بيرون مىآيند » و به همين جهت ما به گفته اهل حرورا معتقد نيستيم . « 3 » مؤلف : اين جمله كه « ما به گفته اهل حرورا معتقد نيستيم » گفتار قتاده است ، و اهل حرورا مردمى از خوارج بودند كه قائل به خلود همه دوزخيان بودند و مىگفتند هر كس داخل جهنم بشود ديگر بيرون نخواهد آمد .

--> ( 1 ) براى آدمى جز آنچه به سعى خود انجام داده نخواهد بود البته سعى و پاداش عمل خود را خواهد ديد سپس در آخرت به پاداش كاملترى خواهد رسيد . سوره نجم ، آيه 39 - 41 . ( 2 ) و گمراه نمىكند به آن مگر فاسقان را . سوره بقره ، آيه 26 . ( 3 ) الدر المنثور ، ج 3 ، ص 350 .